ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଵିଶିଷ୍ଟେଭ୍ଯୋ ଦୀନେଭ୍ଯଶ୍ଚ ଵିଶେଷତଃ। ଵ୍ରତାନି ଚ ପ୍ରଚୀର୍ଣାନି ରକ୍ଷିତାଃ ଶରଣାଗତାଃ॥୬.୨.
ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ବିଶେଷ କରି ଦରିଦ୍ରମାନେ, ସେ ପାଇଁ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ, ଶରଣାଗତମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଥିଲେ।
ପୁତ୍ରଵଲ୍ଲାଲିତା ଲୋକାଃ ଶତ୍ରଵଶ୍ଚ ନିଷୂଦିତାଃ। ଭ୍ରାଂତାନି ଭୂତଲେ ଯାନି ତୀର୍ଥାନ୍ଯାଯତନାନି ଚ। ତପସ୍ଵିଭ୍ଯୋ ଯଥାକାମଂ ଯଚ୍ଛତା ଵାଂଛିତଂ ଧନମ୍॥୬.୨.
ଲୋକମାନେକୁ ପୁଅ ସମାନ ଆଦର କରିଥିଲେ, ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରିଥିଲେ, ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବସ୍ଥାନ ଅଛି, ସେ ସବୁ ଦେଖିଥିଲେ; ତପସ୍ବୀମାନେ ପାଇଁ ଚାହିଁଥିବା ଧନ ଦେଇଥିଲେ।
କସ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନ୍ମୁନିଃ। ତେନ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସଭାମଧ୍ଯେ ସଂସ୍ଥିତୋ ନତିପୂର୍ଵକମ୍॥୬.୨.
କିଛି ସମୟ ପରେ, ବସିଷ୍ଠ ଭଗବାନ ମୁନି, ସଭା ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ କରିଥିବା ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
ତ୍ରିଶଂକୁରୁଵାଚ। ଭଗଵନ୍ଯଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ତେନ ଯଜ୍ଞେନ ସାଂପ୍ରତମ୍। ଗମ୍ଯତେ ତ୍ରିଦିଵଂ ଯେନ ସଶରୀରେଣ ସତ୍ଵରମ୍॥୬.୨.
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ: ଭଗବନ, ମୁଁ ଏମିତି ଏକ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ସହିତ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାଯାଏ।
ତସ୍ମାତ୍କୁରୁ ପ୍ରସାଦଂ ମେ ସଂଭାରାନାହର ଦ୍ରୁତମ୍। ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ସିଦ୍ଧ୍ଯର୍ଥଂ ଯଥାର୍ହାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଂସ୍ତଥା॥୬.୨.
ତେଣୁ ମୋତେ କୃପା କରନ୍ତୁ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ସମଗ୍ରୀ ଓ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶୀଘ୍ର ଏକତ୍ର କରନ୍ତୁ, ଯଜ୍ଞ ସଫଳତା ପାଇଁ।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ। ନ ସ କଶ୍ଚିତ୍କ୍ରତୁର୍ଯେନ ଗମ୍ଯତେ ତ୍ରିଦିଵଂ ନୃପ। ଅନେନୈଵ ଶରୀରେଣ ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍॥୬.୨.
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ରାଜା, ଏମିତି କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାଯାଏ; ଏହି ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାଦଯୋ ଯଜ୍ଞା ଯେ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପ୍ରାକ୍ସ୍ଵଯଂଭୁଵା। ଅନ୍ଯଦେହାଂତରେ ସ୍ଵର୍ଗଃ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ତୈଃ କୃତୈର୍ନୃପ॥୬.୨.
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ, ଯାହା ସ୍ୱୟଂଭୁ କହିଥିଲେ, ସେଗୁଡିକ କରିଲେ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ରାଜା।
ଯଦି ଵା ପୃଥିଵୀପାଲ ତ୍ଵଯା ଯଜ୍ଞପ୍ରଭାଵତଃ। ପାର୍ଥିଵୋ ଵା ଦ୍ଵିଜୋ ଵାଥ ଵୈଶ୍ଯୋ ଵାନ୍ଯତରୋଽପି ଵା॥୬.୨.
ଯଦି ତୁମେ, ପୃଥିବୀର ନାଥ, ଯଜ୍ଞର ଶକ୍ତିରେ, ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଜଣ ହେଉଥିବା—
ସ୍ଵଯଂ ଦୃଷ୍ଟଃ ଶ୍ରୁତୋ ଵାପି ସଂଜାତୋଽତ୍ର ଧରାତଲେ। ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗତଃ ଶରୀରେଣ ସହିତସ୍ତତ୍ପ୍ରକୀର୍ତଯ॥୬.୨.
ଏଠାରେ ପୃଥିବୀରେ କେହି ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଥିବାକୁ ତୁମେ ଦେଖିଛ କିମ୍ବା ଶୁଣିଛ କିମ୍ବା ଜାଣିଛ, ତେବେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷୟରେ କହ।
ତ୍ରିଶଂକୁରୁଵାଚ। ନାସାଧ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ବ୍ରହ୍ମଂସ୍ତଵାହଂ ଵେଦ୍ମି ତତ୍ତ୍ଵତଃ। ତସ୍ମାତ୍କୁରୁ ପ୍ରସାଦଂ ମେ ଯଥା ସ୍ଯାନ୍ମନସେପ୍ସିତମ୍॥୬.୨.
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ ପାଇଁ କିଛି ଅସମ୍ଭବ ନୁହେଁ—ମୁଁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଜାଣିଛି। ତେଣୁ, ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବା ପାଇଁ ଦୟା କର।
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ। ଅନୃତଂ ନୋକ୍ତପୂର୍ଵଂ ମେ ସ୍ଵୈରେଷ୍ଵପି ହି ଜିହ୍ଵଯା। ତସ୍ମାନ୍ନାସ୍ତି ମଖଃ କଶ୍ଚିତ୍ସତ୍ଯଂ ତ୍ଵଂ ଯଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛସି॥୬.୨.
ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ: ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନି, ମଜା କରି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ଏପରି କୌଣସି ଯଜ୍ଞ ନାହିଁ; ତୁମେ ତ ଏକ ସତ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।
ତ୍ରିଶଂକୁରୁଵାଚ। ଯଦି ମାଂ ଵିପ୍ରଶାର୍ଦୂଲ ନ ତ୍ଵଂ ଯାଜଯିତୁଂ କ୍ଷମଃ। ସ୍ଵର୍ଗପ୍ରଦେନ ଯଜ୍ଞେନ ଵପୁଷାନେନ ଵୈ ଵିଭୋ॥୬.୨.
ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ: ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ତୁମେ ଏହି ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇଥିବା ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ, ମହାପ୍ରଭୁ—
ତତ୍କିଂ ତେ ତପସଃ ଶକ୍ତ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵିଚକ୍ଷଣ। ଅପରଂ ଶୃଣୁ ମେ ଵାକ୍ଯଂ ଯଦ୍ବ୍ରଵୀମି ପରିସ୍ଫୁଟମ୍। ଶୃଣ୍ଵତାଂ ମୁନିଵୃନ୍ଦାନାଂ ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ॥୬.୨.
ତେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିର କଣ ଉପଯୋଗ, ବୁଦ୍ଧିମାନ? ଏବେ ମୁଁ ଯାହା ସ୍ପଷ୍ଟ କହୁଛି, ତାହା ଶୁଣ; ଏଠାରେ ଏହି ମୁନିମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ବିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଉପସ୍ଥିତ।
ଯଦି ମେ ନ କରୋଷି ତ୍ଵଂ ଵଚନଂ ଵଦତୋଽସକୃତ୍। ତେନ ଯଜ୍ଞେନ ଯକ୍ଷ୍ଯେଽହଂ ତତ୍କୃତ୍ଵାନ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜଂ ଗୁରୁମ୍॥୬.୨.
ମୁଁ ଯେତେବାରି ଅନୁରୋଧ କରୁଛି, ତୁମେ ଯଦି ମୋର କଥା ନ ଶୁଣ, ତେବେ ମୁଁ ସେ ଯଜ୍ଞ ନିଜେ କରିବି, ପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପୁରୋହିତ କରିବି।
ସୂତ ଉଵାଚ। ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାଂସ୍ତତଃ। ତମୁଵାଚ ଵିହସ୍ଯୋଚ୍ଚୈଃ କୁରୁଷ୍ଵୈଵଂ ମହୀପତେ॥୬.୨.
ସୂତ କହିଲେ: ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ମହାପୁରୁଷ ହସିବା ସହ କହିଲେ, 'ମହାରାଜ, ତୁମେ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କର।'
ସୂତ ଉଵାଚ। ତତଃ ପ୍ରଣମ୍ଯ ଭୂଯଃ ସ ଵସିଷ୍ଠଂ ମୁନିପୁଂଗଵମ୍। ଯଯୌ ତତ୍ର ସୁତାସ୍ତସ୍ଯ ଯତ୍ର ତେ ଶତସଂଖ୍ଯକାଃ॥୬.୩.
ସୂତ କହିଲେ: ପୁନି ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଯେଉଁଠି ଶତାଧିକ ସଂଖ୍ୟାରେ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ତାନପି ପ୍ରାହ ନତ୍ଵା ସ ତମେଵାର୍ଥଂ ନରାଧିପଃ। ଵସିଷ୍ଠଵଚନଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ତସ୍ଯ ତୈରପି ଶଂସିତମ୍॥୬.୩.
ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରି, ରାଜା ସେଇ ଅନୁରୋଧ କଥା କହିଲେ; ଏବଂ ସେମାନେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ।
ତତସ୍ତାନ୍ସ ପୁନଃ ପ୍ରାହ ଯୁଷ୍ମାକଂ ଜନକୋଽଧୁନା। ଅଶକ୍ତୋ ମା ଦିଵଂ ନେତୁଂ ସଶରୀରଂ ଵିସର୍ଜିତଃ॥୬.୩.
ତାପରେ ସେମାନଙ୍କୁ ପୁନି କହିଲେ: 'ତୁମର ପିତା ଏବେ ମୋତେ ଏହି ଶରୀର ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇପାରିବେ ନାହିଁ; ସେ ଅପସାରି ଯାଇଛନ୍ତି।'
ତସ୍ମାଦ୍ଯଦି ନ ମାଂ ଯୂଯଂ ଯାଜଯିଷ୍ଯଥ ସାଂପ୍ରତମ୍। ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ କରିଷ୍ଯାମି ଶୀଘ୍ରମନ୍ଯଂ ପୁରୋହିତମ୍॥୬.୩.
ତେଣୁ, ଯଦି ଏବେ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ, ମୁଁ ତୁମେମାନେକୁ ଛାଡି ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟ ପୁରୋହିତ ନିଯୁକ୍ତ କରିବି।
ଯୋ ମାଂ ଯଜ୍ଞପ୍ରଭାଵେନ ନଯିଷ୍ଯତି ସୁରାଲଯମ୍। ଅନେନୈଵ ଶରୀରେଣ ସହିତଂ ଗୁରୁପୁତ୍ରକାଃ॥୬.୩.
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଜ୍ଞର ଶକ୍ତିରେ ମୋତେ ଏହି ଶରୀର ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଗୃହକୁ ନେଇପାରିବେ, ମୁଁ ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଗୁରୁପୁତ୍ରମାନେ, ପୁରୋହିତ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରିବି।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସର୍ଵେ ତେ ମୁନିସତ୍ତମାଃ। ପରଂ କୋପଂ ସମାଵିଷ୍ଟାସ୍ତମୂଚୁଃ ପରୁଷାକ୍ଷରୈଃ॥୬.୩.
ତାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କୁ କଠୋର ଶବ୍ଦରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଯସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଯା ଗୁରୁସ୍ତ୍ଯକ୍ତୋ ହିତକୃତ୍ପାପଵାନସି। ତସ୍ମାଦ୍ଭଵାଧୁନା ପାପ ଚଂଡାଲୋ ଲୋକନିଂଦିତଃ॥୬.୩.
ତୁମେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଛାଡିଛ, ଯିଏ ତୁମର ଭଲ ଚାହିଥିଲେ; ତେଣୁ ଏବେ ତୁମେ ପାପୀ ହେବା; ଏହି ଦୁଃଖରେ ତୁମେ ସମାଜରେ ନିନ୍ଦିତ ଚଣ୍ଡାଳ ହେବା।
ଅଥ ତଦ୍ଵଚନାଂତେ ସ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ପୃଥିଵୀପତିଃ। ବଭୂଵାଂତ୍ଯଜରୂପାଢ୍ଯୋ ଵିକୃତାକାରଦେହଭୃତ୍॥୬.୩.
ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ଶେଷ ହେବା ସହିତ, ରାଜା ତୁରନ୍ତ ଅଜାତ ଜାତିର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଦେହ ନେଇ ଚଣ୍ଡାଳ ଦେଖାଗଲେ।
ଯଵମଧ୍ଯଃ କୃଶଗ୍ରୀଵଃ ପିଂଗାକ୍ଷୋ ଭୁଗ୍ନନାସିକଃ। କୃଷ୍ଣାଂଗଃ ଶଂକୁଵର୍ଣଶ୍ଚ ଦୁର୍ଗଂଧେନ ସମାଵୃତଃ॥୬.୩.
ତାଙ୍କର କମର ପତଳା, ଗଳା ଶୁଉଁ, ଆଖି ପିଙ୍ଗଳ, ନାକ ଭୁଜି, ଦେହ କଳା, ଚମଡ଼ ଶଙ୍କୁ ରଙ୍ଗର, ଦୁର୍ଗନ୍ଧରେ ଆବୃତ।
ଅଥାତ୍ମାନଂ ସମାଲୋକ୍ଯ ଵିକୃତଂ ସ ନରାଧିପଃ। ଚଣ୍ଡାଲଧର୍ମିଣଂ ସଦ୍ଯୋ ଲଜ୍ଜଯାଽଧୋମୁଖଃ ସ୍ଥିତଃ॥୬.୩.
ସେ ନିଜକୁ ଏପରି ଅସ୍ତବ୍ୟସ୍ତ ଦେହ ଓ ଚଣ୍ଡାଳ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଦେଖି, ତୁରନ୍ତ ଲଜ୍ଜାରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ଦଉଡ଼ି ରହିଲେ।
ଯାହିଯାହୀତି ଵିପ୍ରୈସ୍ତୈର୍ଭର୍ତ୍ସ୍ଯମାନୋ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ। ସର୍ଵତଃ ସାରମେଯୈଶ୍ଚ କ୍ଲିଶ୍ଯମାନୋ ନିରର୍ଗଲୈଃ। କାକକୋକିଲସଂକାଶୋ ଜୀର୍ଣଵସ୍ତ୍ରାଵଗୁଂଠିତଃ॥୬.୩.
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ 'ଯା, ଯା' ବୋଲି ବାରମ୍ବାର ତାଙ୍କୁ ହଁକି ଦେଲେ; ଚାରିପାଖରେ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ କୁକୁରମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅତ୍ୟାଚାର କରିଲେ; କାଉଁ କିମ୍ବା କୋଇଲା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଜୀର୍ଣ୍ଣ ବସ୍ତ୍ର ରେ ଢାକି ରହିଲେ।
ତତଃ ସ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଦୁଃଖେନ ମହତା ଵୃତଃ। କିଂ କରୋମି କ୍ଵ ଗଚ୍ଛାମି କଥଂ ଶାଂତିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି॥୬.୩.
ତାପରେ, ଭାରି ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଇ, ସେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲା—'ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କିପରି ଶାନ୍ତି ମିଳିବି?'
କିଂ ମଯୈତତ୍ସୁମୂର୍ଖେଣ ଵାଂଛିତଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ପଦମ୍। ତତ୍ପ୍ରଭାଵେନ ଵିଭ୍ରଷ୍ଟଃ କୁଲଧର୍ମୋଽପି ମେ ସ୍ଵକଃ॥୬.୩.
'ମୁଁ ଏତେ ଅଜ୍ଞାନୀ ହୋଇ, କଣ ଏହି ଦୁର୍ଲଭ ଦଶାକୁ ଆଶା କରିଥିଲି? ଏହାର ପ୍ରଭାବରେ, ମୋର ପରିବାରର ଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ହରାଇଗଲା।'
କିଂ ଜଲଂ ପ୍ରଵିଶାମ୍ଯଦ୍ଯ କିଂ ଵା ଦୀପ୍ତଂ ହୁତାଶନମ୍। ଭକ୍ଷଯାମି ଵିଷଂ କିଂ ଵା କଥଂ ସ୍ଯାନ୍ମୃତ୍ଯୁରଦ୍ଯ ମେ॥୬.୩.
'ଆଜି ମୁଁ ପାଣିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବି କି? କିମ୍ବା ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ? କିମ୍ବା ବିଷ ଖାଇବି? କିପରି ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଆସିବି ଆଜି?'
ଅନେନ ଵପୁଷା ଦାରାନ୍ଵୀକ୍ଷଯିଷ୍ଯାମି ତାନ୍କଥମ୍। ତାଦୃଶେନ ଶରୀରେଣ ଯାଭିଃ ସଂକ୍ରୀଡିତଂ ମଯା॥୬.୩.
'ଏହି ଦେହରେ, କିପରି ମୁଁ ମୋ ଜନାନୀମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିବି—ଯେଉଁମାନେ ସହିତ ମୁଁ ଆଗରୁ ଖେଳିଥିଲି, ଏବେ ମୋ ଶରୀର ଏପରି ହୋଇଗଲା?'