ଓଁନମଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମାଯ ଅଥ ସ୍କାନ୍ଦେ ମହାପୁରାଣେ ଷଷ୍ଠନାଗରଖଣ୍ଡପ୍ରାରମ୍ଭଃ ଵ୍ଯାସ ଉଵାଚ॥ ସ ଧୂର୍ଜଟି ଜଟାଜୂଟୋ ଜାଯତାଂ ଵିଜଯାଯ ଵଃ। ଯତ୍ରୈକପଲିତଭ୍ରାଂତିଂ କରୋତ୍ଯଦ୍ଯାପି ଜାହ୍ନଵୀ॥୬.୧.
ଓଁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର । ଏବେ ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଷଷ୍ଠ ନଗର ଖଣ୍ଡ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି । ବ୍ୟାସ କହିଲେ: ଯିଏ ଜଟା ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଯାହାର ଏକ ଧଳା କେଶ ଆଜିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାହ୍ନବୀକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ସେ ଭଗବାନ ତୁମେମାନେ ଜିତିବେ ବୋଲି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଉନ୍ତୁ ।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ। ହରସ୍ଯ ପୂଜ୍ଯତେ ଲିଂଗଂ କସ୍ମାଦତନ୍ମହାମତେ ଵିଶେଷାତ୍ସଂପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶେଷାଂଗାନି ସୁରାସୁରୈଃ॥୬.୧.
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ହେ ମହାମତି, ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଶିବଙ୍କ ଅନ୍ୟ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗକୁ କାହିଁକି ବିଶେଷ ଭାବରେ ପୂଜନ୍ତି ?
ତସ୍ମାଦେତନ୍ମହାବାହୋ ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି। ସାଂପ୍ରତଂ ସୂତ କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ନଃ॥୬.୧.
ତେଣୁ, ହେ ବଳଶାଳୀ, ଏହା ଠିକ୍ ଭାବରେ ଏବେ ଆମକୁ କହିଦିଅ । ହେ ସୂତ, ଏ ବିଷୟରେ ଆମର ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକତା ଅଛି ।
ସୂତ ଉଵାଚ। ପ୍ରଶ୍ନଭାରୋ ମହାନେଷ ଯୋ ଭଵଦ୍ଭିରୁଦାହୃତଃ। କୀର୍ତଯିଷ୍ଯେ ତଥାପ୍ଯେନଂ ନମସ୍କୃତ୍ଯ ସ୍ଵଯଂଭୁଵେ॥୬.୧.
ସୂତ କହିଲେ: ଆପଣମାନେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ବଡ଼ ଭାରି ଅର୍ଥ ଅଛି; ତଥାପି, ମୁଁ ସ୍ୱୟଂଭୂଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଏହା କହିବି ।
ଆନର୍ତଵିଷଯେ ଚାସ୍ତି ଵନଂ ମୁନିଜନାଶ୍ରଯମ୍। ମନୋଜ୍ଞଂ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵାନାଂ ସର୍ଵର୍ତୁଫଲିତଦ୍ରୁମମ୍॥୬.୧.
ଆନର୍ତ୍ତ ଦେଶରେ ଏକ ଅତି ସୁନ୍ଦର ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି, ଯାହା ମୁନିମାନେ ଅଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦଦାୟକ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଋତୁରେ ଫଳ ଧରୁଥିବା ଗଛରେ ଭରିଆ ।
ତତ୍ରାଶ୍ରମପଦଂ ରମ୍ଯଂ ସୌମ୍ଯସତ୍ତ୍ଵନିଷେଵିତମ୍ ୬.୧.
ସେଠି ଏକ ରମ୍ୟ ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର ଲୋକମାନେ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି ।
ଅବ୍ଭକ୍ଷୈର୍ଵାଯୁଭକ୍ଷୈଶ୍ଚ ଶୀର୍ଣପର୍ଣାଶିଭିସ୍ତଥା। ଦନ୍ତୋଲୂଖଲିଭିର୍ଵିପ୍ରୈଃ ସେଵିତଂ ଚାଶ୍ମକୁଟ୍ଟକୈଃ॥୬.୧.
ସେଠି ଜଳ ଓ ବାୟୁ ଖାଇଥିବା, ଝଡ଼ି ପତ୍ର ଭୋଜନ କରୁଥିବା, ଦାନ୍ତକୁ ମୁସଳ ବାପରିଥିବା ଏବଂ ପାଥରରେ ଚୁଣା କରୁଥିବା ତାପସମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି ।
ସ୍ନାନହୋମପରୈଶ୍ଚୈଵ ଜପସ୍ଵାଧ୍ଯାଯତତ୍ପରୈଃ। ଵାନପ୍ରସ୍ଥୈସ୍ତ୍ରିଦଣ୍ଡୈଶ୍ଚ ହଂସୈଶ୍ଚାପି କୁଟୀଚରୈଃ॥୬.୧.
ସେଠି ନିତ୍ୟ ସ୍ନାନ ଓ ହୋମ କରୁଥିବା, ଜପ ଓ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଲିନ୍ନ, ବନବାସୀ, ତିନି ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ହଂସ ସଦୃଶ ମୁନି ଓ କୁଟୀରରେ ବସୁଥିବା ତାପସମାନେ ଅଛନ୍ତି ।
ସ୍ନାତକୈର୍ଯତିଭିର୍ଦାନ୍ତୈସ୍ତଥା ପଂଚାଗ୍ନିସାଧକୈଃ। କସ୍ଯଚିତ୍ତ୍ଵଥ କାଲସ୍ଯ ଭଗଵାଂସ୍ତ୍ରିପୁରାଂତକଃ॥୬.୧.
ସେଠି ଦୀକ୍ଷିତ, ଦମୀ, ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ସାଧନା କରୁଥିବା ତାପସମାନେ ଅଛନ୍ତି । କେତେକ ସମୟରେ, ତିନିଟି ପୁର ଧ୍ୱଂସ କରିଥିବା ଭଗବାନ ସେଠି ପହଞ୍ଚିଲେ ।
ସତୀଵିଯୋଗସଂତପ୍ତୋ ଭ୍ରମମାଣ ଇତସ୍ତତଃ। ତସ୍ମିନ୍ଵନେ ସମାଯାତଃ ସୌମ୍ଯସତ୍ତ୍ଵନିଷେଵିତେ॥୬.୧.
ସତୀଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ, ଏଠି ସେଠି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା, ସେ ଭଗବାନ ଶିବ ଶାନ୍ତ ସ୍ୱଭାବର ଲୋକମାନେ ଥିବା ସେଇ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ।
କ୍ରୀଡଂତି ନକୁଲା ଯତ୍ର ସାର୍ଧଂ ସର୍ପୈଃପ୍ରହର୍ଷିତାଃ। ପଞ୍ଚାନନାଶ୍ଚ ମାତଂଗୈର୍ଵୃଷଦଂଶାସ୍ତଥାଖୁଭିଃ। କାକାଃ କୌଶିକସଂଘୈଶ୍ଚ ଵୈରଭାଵଵିଵର୍ଜିତାଃ॥୬.୧.
ଏଠି ନକୁଳମାନେ ସାପମାନଙ୍କ ସହ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳୁଛନ୍ତି; ପଞ୍ଚମୁଖୀ ବାନରମାନେ ହାତୀମାନଙ୍କ ସହ, ବୃଷଦଂଶମାନେ ଉଠୁମାନେ ସହ, କାଉଁମାନେ କୋଇଲିମାନଙ୍କ ସହ ଏବଂ ସମସ୍ତେ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ି ଏକାଠି ରହୁଛନ୍ତି ।
ତତଶ୍ଚ ଭଗଵାନ୍ରୁଦ୍ରୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଶ୍ରମପଦଂ ତଦା। ନଗ୍ନଃ କପାଲମାଦାଯ ଭିକ୍ଷାର୍ଥଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ସଃ॥୬.୧.
ତାପରେ ଭଗବାନ ରୁଦ୍ର, ସେଇ ଆଶ୍ରମକୁ ଦେଖି, ନଗ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ଏବଂ ମୁଣ୍ଡ ଧରି, ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ।
ଅଥ ତସ୍ଯ ସମାଲୋକ୍ଯ ରୂପଂ ଗାତ୍ରସମୁଦ୍ଭଵମ୍। ଅଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵଂ ତାପସ୍ଯଃ ସର୍ଵାଃ କାମଵଶଂ ଗତାଃ॥୬.୧.
ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା, ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖିନଥିବା ତାଙ୍କ ରୂପକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ତାପସୀମାନେ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଅଧୀନ ହେଲେ ।
ଗୃହକର୍ମ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଣାନି ଚ। ମିଥଃ ସଂଭାଷଣଂ ଚକ୍ରୁଃ ସ୍ଥାନେସ୍ଥାନେ ଚ ତାଃ ସ୍ଥିତାଃ॥୬.୧.
ଘରକାମ ଓ ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ସେବା ଛାଡ଼ି, ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଆପସରେ କଥା ହେଉଥିଲେ ।
ଏକା ସା କାପି ଧନ୍ଯା ଯା ଚକ୍ରେ ତସ୍ଯାଵଗୂହନମ୍। ଵିଶ୍ରବ୍ଧା ସର୍ଵଗାତ୍ରେଷୁ ତାପସସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ॥୬.୧.
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ଭାଗ୍ୟବତୀ ତାପସୀ, ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହରେ ଆଶ୍ରୟ କଲେ ।
ତଥାନ୍ଯାଃ କୌତୁକାଵିଷ୍ଟା ଧାଵଂତ୍ଯଃ ସର୍ଵତୋଦିଶମ୍। ଦୃଶ୍ଯଂତେ ତଂ ସମୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵିସ୍ତାରିତଵିଲୋଚନାଃ॥୬.୧.
ଅନ୍ୟମାନେ କୌତୁହଳରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବରେ ଚାହିଁ ରହିଲେ ।
କାଶ୍ଚିଦର୍ଦ୍ଧାନୁଲିପ୍ତାଂଗ୍ଯଃ କାଶ୍ଚିଦେକାଂଜିତେକ୍ଷଣାଃ। ଅର୍ଧସଂଯମିତୈଃ କୈଶୈସ୍ତଥାନ୍ଯାସ୍ତ୍ଯକ୍ତବାଲକାଃ॥୬.୧.
କେତେକ ଜଣୀ ନାରୀ ତାଙ୍କର ଦେହର ଅର୍ଧଅଂଶକୁ ମାତ୍ର ଚନ୍ଦନ ଲଗାଇଥିଲେ, କେତେକ ଜଣୀ ମାତ୍ର ଏକ ଆଖିକୁ ଅଳଙ୍କାର ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ଆଉ କେତେକ ଜଣୀ ଅର୍ଧ ସଜାଯାଇଥିବା କେଶରେ ତାଙ୍କର ଶିଶୁମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଥିଲେ।
ଏଵମାଲୋକ୍ଯମାନଃ ସ କାମିନୀଭିର୍ମହେଶ୍ଵରଃ। ବଭ୍ରାମ ରାଜମାର୍ଗେଣ ଭିକ୍ଷାଂ ଦେହୀତି କୀର୍ତଯନ୍॥୬.୧.
ଏଭଳି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷାପୂର୍ଣ୍ଣ ନାରୀମାନେ ଦେଖିଥିଲେ, ସେ ରାଜପଥରେ ଘୁରୁଥିଲେ ଏବଂ 'ଏହି ଦେହକୁ ଭିକ୍ଷା ଦିଅ' ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ।
ଅଥ ତେ ମୁନଯୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ତଥା ଵିଗତାଂବରମ୍। କାମୋଦ୍ଭଵକରଂସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ପ୍ରୋଚୁଃ କୋପାରୁଣେକ୍ଷଣାଃ॥୬.୧.
ତାପରେ, ମୁନିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏଭଳି ନଗ୍ନ ଦେଖି, ଯିଏ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ କାମନା ଜନ୍ମାଉଥିଲେ, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଆଖିରେ କହିଲେ।
ଯସ୍ମାତ୍ପାପ ତ୍ଵଯାସ୍ମାକମାଶ୍ରମୋଽଯଂ ଵିଡଂବିତଃ। ତସ୍ମାଲ୍ଲିଂଗଂ ପତତ୍ଵାଶୁ ତଵୈଵ ଵସୁଧାତଲେ॥୬.୧.
ହେ ପାପୀ, ତୁମେ ଆମ ଆଶ୍ରମକୁ ଅପବିତ୍ର କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମର ଲିଙ୍ଗ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନଂତରେ ଭୂମୌ ଲିଂଗଂ ତସ୍ଯ ପପାତ ତତ୍। ଭିତ୍ତ୍ଵାଥ ଧରଣୀପୃଷ୍ଠଂ ପାତାଲଂ ପ୍ରଵିଵେଶ ହ॥୬.୧.
ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ତାଙ୍କର ଲିଙ୍ଗ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଭୂମିର ପୃଷ୍ଠକୁ ଭେଦି ତଳପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା।
ସୋଽପି ଲିଂଗପରିତ୍ଯକ୍ତୋ ଲଜ୍ଜାଯୁକ୍ତୋ ମହେଶ୍ଵରଃ। ଗର୍ତାଂ ଗୁର୍ଵୀଂ ସମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଭ୍ରୂଣରୂପଃ ସମାଵିଶତ୍॥୬.୧.
ଲିଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଲଜ୍ଜାରେ ଭରିଥିବା ମହେଶ୍ୱର ଏକ ଗଭୀର ଗଡ଼ିକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ଗର୍ଭର ଆକାର ଧାରଣ କଲେ।
ଅଥ ଲିଂଗସ୍ଯ ପାତେନ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଭଯଶଂସିନଃ। ଉତ୍ପାତା ଦାରୁଣାସ୍ତସ୍ଥୁଃ ସର୍ଵତ୍ର ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ॥୬.୧.
ଲିଙ୍ଗ ପଡ଼ିବା ସହିତ, ତିନି ଲୋକରେ ଭୟଙ୍କର ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଦେଲା, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।
ଶୀର୍ଯତେ ଗିରିଶୃଙ୍ଗାଣି ପତଂତ୍ଯୁଲ୍କା ଦିଵାପି ଚ। ତ୍ଯଜଂତି ସାଗରାଃ ସର୍ଵେ ମର୍ଯାଦାଂ ଚ ଶନୈଃ ଶନୈଃ॥୬.୧.
ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା, ଦିନେ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍କାପିଣ୍ଡ ପଡ଼ୁଥିଲା, ସମସ୍ତ ସାଗର ଦୀରେ-ଦୀରେ ତାଙ୍କର ସୀମା ଛାଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ।
ଅଥ ଦେଵଗଣାଃ ସର୍ଵେ ଭଯସଂତ୍ରସ୍ତମାନସାଃ। ଶକ୍ରଵିଷ୍ଣୁମୁଖା ଜଗ୍ମୁର୍ଯତ୍ର ଦେଵଃ ପିତାମହଃ॥୬.୧.
ତାପରେ, ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୃଦୟ ସହ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପିତାମହ ଦେବ ଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଗଲେ।
ପ୍ରୋଚୁଶ୍ଚ ପ୍ରଣତାଃ ସ୍ତୁତ୍ଵା ସ୍ତୋତ୍ରୈଃ ସୁଶ୍ରୁତିସଂଭଵୈଃ। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସୃଷ୍ଟିରୂପଂ ଯତ୍କମଲାସନସଂସ୍ଥିତମ୍॥୬.୧.
ସେମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ରର ସ୍ତୁତି ଗୀତରେ ପ୍ରଶଂସା କରି, ତିନି ଲୋକର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପଦ୍ମାସନ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କିମିଦଂ କିମିଦଂ ଦେଵ ଵର୍ତତେ ହ୍ଯଧରୋତ୍ତରମ୍। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସକଲଂ ଯେନ ଵ୍ଯାକୁଲତ୍ଵମୁପାଗତମ୍॥୬.୧.
ହେ ଦେବ, ଏହି କ'ଣ ଘଟୁଛି? ଉପରେ-ତଳେ କ'ଣ ଅବସ୍ଥା? କ'ଣ କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ଏପରି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି?
ପ୍ରଲଯସ୍ଯେଵ ଚିହ୍ନାନି ଦୃଶ୍ଯଂତେ ପଦ୍ମସଂଭଵ। କିଂ ସାଂପ୍ରତମକାଲେଽପି ଭଵିଷ୍ଯତି ପରିକ୍ଷଯଃ॥୬.୧.
ହେ ପଦ୍ମଯୋନି, ବିନାଶର ଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଉଛି; ଏହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ବିନାଶ ହେବ କି?
ସର୍ଵେଷାଂ ସୁରମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଦୈତ୍ଯାନାଂ ମନ୍ତ୍ରକୋଵିଦଃ। ଗତିର୍ଭଯାର୍ତଦେହାନାଂ ସର୍ଵଲୋକପିତାମହଃ॥୬.୧.
ସମସ୍ତ ଦେବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ପାଇଁ, ଆପଣ ମନ୍ତ୍ରର ଅଧିପତି, ଭୟଭୀତ ଲୋକଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପିତାମହ।
ତେଷାଂ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦେଵାନାଂ ଚତୁରାନନଃ। ଉଵାଚ ସୁଚିରଂ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା॥୬.୧.
ଦେବମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମା ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ କରି, ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଜାଣି, କଥା କହିଲେ।