ଵିଷଯେଂଦ୍ରିଯ ସଂଯୋଗୋ ଯୋଗ ଇତ୍ଯପ୍ଯପଂଡିତୈଃ
କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବିଷୟର ସଂଯୋଗକୁ ଯୋଗ ବୋଲନ୍ତି।
ଦୁର୍ନିଵାରା ମନୋଵୃତ୍ତିର୍ଯାଵତ୍ସା ନ ନିଵର୍ତତେ 4.1.41.
ମନର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶାନ୍ତ କରାଯାଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାକୁ ରୋକିବା କଷ୍ଟକର।
ଵୃତ୍ତିହୀନଂ ମନଃ କୃତ୍ଵା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞେ ପରମାତ୍ମନି
ମନକୁ ସମସ୍ତ ଚଳନ ରହିତ କରି, ଏହାକୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ଏବଂ ପରମାତ୍ମାରେ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଉଚିତ।
ବହିର୍ମୁଖାନି ସର୍ଵାଣି କୃତ୍ଵା ଖାନ୍ଯଂତରାଣି ଵୈ
ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଭିତରକୁ ଆଣିବା ପରେ—
ସର୍ଵଭାଵଵିନିର୍ମୁକ୍ତଂ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ବ୍ରହ୍ମଣି ନ୍ଯସେତ୍
ସମସ୍ତ ଭାବରୁ ମୁକ୍ତ ଥିବା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିସ୍ରାମ କରାଯିବା ଉଚିତ।
ଯନ୍ନାସ୍ତି ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ତଦସ୍ତୀତି ଵିରୁଧ୍ଯତେ
ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ଅଛି ବୋଲି କୁହିଲେ, ସେଥିରେ ବିରୋଧ ହୁଏ।
ସ୍ଵସଂଵେଦ୍ଯଂ ହି ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମ କୁମାରୀ ସ୍ତ୍ରୀ ସୁଖଂ ଯଥା
ଯେପରି ଜଣେ କୁମାରୀ ନିଜ ସୁଖକୁ କେବଳ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିପାରେ, ସେପରି ତାହା ବ୍ରହ୍ମକୁ ମଧ୍ୟ କେବଳ ନିଜ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ।
ନିତ୍ଯାଭ୍ଯସନଶୀଲସ୍ଯ ସ୍ଵସଂଵେଦ୍ଯଂ ହି ତଦ୍ଭଵେତ୍
ଯିଏ ସଦା ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁଭୂତି ନିଜେ ହୁଏ।
କ୍ଷଣମପ୍ଯେକମୁଦକଂ ଯଥା ନ ସ୍ଥିରତାମିଯାତ୍
ଯେପରି ପାଣି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକଠି ରହିପାରେନାହିଁ,
ଅତୋଽନିଲଂ ନିରୁଂଧୀତ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ଥୈର୍ଯ ହେତଵେ
ସେହିପାଇଁ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଆସନଂ ପ୍ରାଣସଂରୋଧଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରଶ୍ଚ ଧାରଣା
ଆସନ, ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅପସାରଣ କରିବା ଓ ଧ୍ୟାନ—
ଆସନାନୀହ ତାଵଂତି ଯାଵଂତ୍ଯୋ ଜୀଵଯୋ ନଯଃ 4.1.41.
ଏଠାରେ ଯେତେ ଜୀବ ଅଛନ୍ତି, ସେତେ ପ୍ରକାର ଆସନ ଅଛି।
ଏତଦଭ୍ଯସନାନ୍ନିତ୍ଯଂ ଵର୍ଷ୍ମଦାର୍ଢ୍ଯମଵାପ୍ନୁଯାତ୍
ଏହାକୁ ନିତ୍ୟ ଅଭ୍ୟାସ କଲେ ଦେହ ଦୃଢ଼ ହୁଏ।
ଦକ୍ଷିଣଂ ଚରଣଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଵାମୋରୂପରି ଯୋଗଵିତ୍
ଯୋଗ ଜଣେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଡାହାଣ ପାଦକୁ ବାମ ଜଂଘା ଉପରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
କରାଭ୍ଯାଂ ଧାରଯେତ୍ପଶ୍ଚାଦଂଗୁଷ୍ଠୌ ଦୃଢବଂଧଵିତ୍
ତାପରେ ହାତ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ପାଦର ଆଂଠିକୁ ଭଲଭାବେ ଧରି ଦୃଢ଼ କରିବା ଉଚିତ।
ଅଥଵା ହ୍ଯାସନେ ଯସ୍ମିନ୍ସୁଖମସ୍ଯୋପଜାଯତେ
ନାହିଁଲେ, ଯେଉଁ ଆସନରେ ବସିଲେ ଶରୀର ଆରାମ ପାଏ, ସେଇ ଆସନ ନେଇପାରିବେ।
ନ ତୋଯଵହ୍ନିସାମୀପ୍ଯେ ନ ଜୀର୍ଣାରଣ୍ଯଗୋଷ୍ଠଯୋଃ
ପାଣି କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ନିକଟରେ, କିମ୍ବା ଭଙ୍ଗା ଜଙ୍ଗଲ କିମ୍ବା ଗୋଠ ଭିତରେ ନୁହେଁ,
କେଶଭସ୍ମତୁଷାଂଗାର କୀକସାଦି ପ୍ରଦୂଷିତେ
କେଶ, ଭସ୍ମ, ଧାନଚିଁଡ଼ି, କୋଇଳା ଓ ଏପରି ଅପବିତ୍ର ଜାଗାରେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ,
ସର୍ଵବାଧାଵିରହିତେ ସର୍ଵେଂଦ୍ରିଯସୁଖାଵହେ
ସମସ୍ତ ବାଧା ଥିବା ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିବା ସ୍ଥାନରେ ହେବା ଉଚିତ।
ନାତିତୃପ୍ତଃ କ୍ଷୁଧାର୍ତୋ ନ ନ ଵିଣ୍ମୂତ୍ରପ୍ରବାଧିତଃ
ଅତିରିକ୍ତ ତୃପ୍ତି ନୁହେଁ, ଭୁଖିଲା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ, ମୁତ୍ର ବା ମଳ ଦ୍ୱାରା ଅସୁବିଧା ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ,
ନିମୀଲିତାକ୍ଷଃ ସତ୍ତ୍ଵସ୍ଥୋ ଦଂତୈର୍ଦଂତାନ୍ନ ସଂସ୍ପୃଶେତ୍ 4.1.41.
ଆଖି ଅଳ୍ପ ମୁଦିଥିବା, ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଦାନ୍ତକୁ ଛୁଇଁବା ନୁହେଁ,
ସନ୍ନିଯମ୍ଯେଂଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ନାତିନୀଚୋଚ୍ଛ୍ରିତାସନଃ
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଆସନ ଅତି ଉଚ୍ଚ ବା ଅତି ତଳେ ନୁହେଁ,
ଚଲେଽନିଲେ ଚଲଂ ସର୍ଵଂ ନିଶ୍ଚଲେ ତତ୍ର ନିଶ୍ଚଲମ୍
ଶ୍ୱାସ ଚଳିଲେ ସମସ୍ତ କିଛି ଚଳେ, ଶ୍ୱାସ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ ସେଠି ସମସ୍ତ କିଛି ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ।
ଯାଵଦ୍ଦେହେ ସ୍ଥିତଃ ପ୍ରାଣୋ ଜୀଵିତଂ ତାଵଦୁଚ୍ଯତେ
ଦେହରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜୀବନ ରହିଥାଏ।
ଯାଵଦ୍ବଦ୍ଧୋ ମରୁଦ୍ଦେହେ ଯାଵଚ୍ଚେତୋ ନିରାଶ୍ରଯମ୍
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ୱାସ ଦେହରେ ଅଟକି ରହେ, ଏବଂ ମନ ନିରାଶ୍ରୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ,
କାଲସାଧ୍ଵସତୋବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାଣାଯାମଂ ସଦାଚରେତ୍
ସମୟର ଭୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ସଦା ଶ୍ୱାସନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ୍।
ମଂଦୋ ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ମାତ୍ରା ଲଘ୍ଵକ୍ଷରା ମତା
ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଶ୍ୱାସ ନେବାକୁ ଦ୍ୱାଦଶ ମାପ ଧରାଯାଏ, ଏଠାରେ ଏକ ମାପ ହେଉଛି ଛୋଟ ଅକ୍ଷରର ସମୟ।
ସ୍ଵେଦଂ କଂପଂ ଵିଷାଦଂ ଚ ଜନଯେତ୍କ୍ରମଶସ୍ତ୍ଵସୌ
ଏହି ଅଭ୍ୟାସ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଘରମ, କମ୍ପନ ଓ ମନମନ୍ତାପ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ।
ଵିଷାଦଂ ହି ତୃତୀଯେନ ସିଦ୍ଧଃ ପ୍ରାଣୋଥ ଯୋଗିନଃ କ୍ରମେଣ ସେଵ୍ଯମାନୋସୌ ନଯତେ ଯତ୍ର ଚେଚ୍ଛତି
ତୃତୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ମନମନ୍ତାପ ଆସେ; ତାପରେ ଯୋଗୀ ସିଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହି ଅଭ୍ୟାସ କ୍ରମକ୍ରମେ କରିଲେ ଯେଉଁଠି ଚାହିଁବେ, ସେଠି ନେଇଯାଏ।
ହଠାନ୍ନିରୁଦ୍ଧପ୍ରାଣୋଯଂ ରୋମକୂପେଷୁ ନିଃସରେତ୍
ଯେତେବେଳେ ଶ୍ୱାସକୁ ଜୋରକରି ଅଟକାଯାଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା କେଶର ଛିଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାହାରକୁ ଯାଏ।