ସହସ୍ରଭାଗଃ ପ୍ରଥମା ଦ୍ଵିତୀଯୋନୁକ୍ରମାତ୍ତଥା
ପ୍ରଥମଟିରେ ହଜାରରେ ଗୋଟିଏ ଅଂଶ ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟଟିରେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅନୁକ୍ରମରେ—
ଚତୁର୍ଣାମପି ଭୂତାନାଂ ପ୍ରାଣିନୋଽତୀଵ ଚୋତ୍ତମାଃ 4.1.35.
ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାରର ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଜୀବମାନେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ।
ମତିମଦ୍ଭ୍ଯୋ ନରାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତେଭ୍ଯଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାସ୍ତୁ ଵାଡଵାଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୋଡ଼ା ସର୍ବୋତ୍ତମ।
କୃତଧୀଭ୍ଯୋପି କର୍ତାରଃ କର୍ତୃଭ୍ଯୋ ବ୍ରହ୍ମତତ୍ପରାଃ
ଦୃଢ଼ ବୁଦ୍ଧିଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କର୍ତ୍ତାମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; କର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମର୍ଚକାସ୍ତେ ଵୈ ତପୋଵିଦ୍ଯାଽଵିଶେଷତଃ
ସେମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଓ ଜ୍ଞାନରେ ସମାନ।
ଅତୋ ଜଗତ୍ସ୍ଥିତଂ ସର୍ଵଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽର୍ହତି ନାପରଃ ତସ୍ମାଦ୍ଵିପ୍ରେଣ ସତତଂ ଭାଵ୍ଯମାଚାରଶୀଲିନା
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଅଛି, ଅନ୍ୟ କାହା ପାଇଁ ନୁହେଁ; ତେଣୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଦା ଆଚରଣଶୀଳ ହେବା ଉଚିତ।
ଵିଦ୍ଵେଷ ରାଗରହିତା ଅନୁତିଷ୍ଠଂତି ଯଂ ମୁନେ
ଯେମାନେ ଦ୍ୱେଷ ଓ ରାଗ ରହିତ, ହେ ମୁନି, ସେମାନେ ସେହି ଆଚରଣକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି।
ଲକ୍ଷଣୈଃ ପରିହୀନୋପି ସମ୍ଯଗାଚାରତତ୍ପରଃ
ଲକ୍ଷଣ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ସଠିକ୍ ଆଚରଣରେ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅଛି—
ଶ୍ରୁତିସ୍ମୃତିଭ୍ଯାମୁଦିତଂ ସ୍ଵେଷୁ ସ୍ଵେଷୁ ଚ କର୍ମସୁ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବେଦ ଓ ସ୍ମୃତିରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
ଦୁରାଚାରରତୋ ଲୋକେ ଗର୍ହଣୀଯଃ ପୁମାନ୍ଭଵେତ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ, ସେ ସମାଜରେ ନିନ୍ଦିତ ହୁଏ।
ତ୍ଯାଜ୍ଯଂ କର୍ମ ପରାଧୀନଂ କାଯମାତ୍ମଵଶଂ ସଦା
ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଦେହକୁ ସଦା ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିବା ଦରକାର।
ଯସ୍ମିନ୍କର୍ମଣ୍ଯଂତରାତ୍ମା କ୍ରିଯମାଣେ ପ୍ରସୀଦତି 4.1.35.
ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାବେଳେ ମନ ଖୁସି ହୁଏ—
ପ୍ରଥମଂ ଧର୍ମସର୍ଵସ୍ଵଂ ପ୍ରୋକ୍ତା ଯନ୍ନିଯମା ଯମାଃ
ଧର୍ମର ସାର୍ବୋଚ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱ ପ୍ରଥମେ ଯମ ନାମକ ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ କୁହାଯାଇଛି।
ସତ୍ଯଂ କ୍ଷମାର୍ଜଵଂ ଧ୍ଯାନମାନୃଶଂସ୍ଯମହିଂସନମ୍
ସତ୍ୟବାଦି, କ୍ଷମାଶୀଳ, ସରଳତା, ଧ୍ୟାନ, ଦୟା ଓ ଅହିଂସା—
ଶୌଚଂ ସ୍ନାନଂ ତପୋ ଦାନଂ ମୌନେଜ୍ଯାଧ୍ଯଯନଂ ଵ୍ରତମ୍
ପବିତ୍ରତା, ସ୍ନାନ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ, ମୌନ, ପୂଜା, ପାଠ ଓ ବ୍ରତପାଳନ—
କାମଂ କ୍ରୋଧଂ ମଦଂ ମୋହଂ ମାତ୍ସର୍ଯଂ ଲୋଭମେଵ ଚ
ଇଚ୍ଛା, କ୍ରୋଧ, ଅହଂକାର, ମୋହ, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଲୋଭ—
ଶନୈଃ ଶନୈଃ ସ ଚିନୁଯାଦ୍ଧର୍ମଂ ଵଲ୍ମୀକ ଶୃଂଗଵତ୍
ଏହି ଧର୍ମକୁ ଜଣେ ପିଲାପିଲା ଭାବରେ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ଜିଅଁ ଆପଣ ଗହ୍ୱର ତିଆରି କରେ।
ଧର୍ମ ଏଵ ସହାଯୀ ସ୍ଯାଦମୁତ୍ର ନ ପରିଚ୍ଛଦଃ
ଏହି ଜନ୍ମ ପରେ କେବଳ ଧର୍ମ ଏକମାତ୍ର ସାଥୀ ହୁଏ; ଧନ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ନୁହେଁ।
ଜାଯତେ ଚୈକଲଃ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରମ୍ରିଯେତ ତଥୈକଲଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରାଣୀ ଏକାକି ଜନ୍ମ ନେଉଛି ଏବଂ ଏକାକି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ।
ଦେହଂ ପଂଚତ୍ଵମାପନ୍ନଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା କୌ କାଷ୍ଠଲୋଷ୍ଠଵତ୍
ଦେହ ପଞ୍ଚତ୍ୱକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ପରେ, ଲକଡ଼ି କିମ୍ବା ମାଟି ଭଳି ତାହାକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅଯାଏ—
କୃତୀ ସଂଚିନୁଯାଦ୍ଧର୍ମଂ ତତୋଽମୁତ୍ର ସହାଯିନମ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ଧର୍ମ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ପରଲୋକରେ ସାଥୀ ହେବ।
ସଂବଂଧାନାଚରେନ୍ନିତ୍ଯମୁତ୍ତମୈରୁତ୍ତମୈଃ ସୁଧୀଃ 4.1.35.
ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସଦା ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କ ସହିତ ସଙ୍ଗତି କରିବା ଉଚିତ।
ଉତ୍ତମାନୁତ୍ତମାନେଵ ଗଚ୍ଛନ୍ହୀନାଂଶ୍ଚ ଵର୍ଜଯନ୍
ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ନିମ୍ନମାନଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଅନଧ୍ଯଯନଶୀଲଂ ଚ ସଦାଚାରଵିଲଂଘିନମ୍
ଯିଏ ଅଧ୍ୟୟନରେ ଅନାସକ୍ତ ଓ ନିତି ଉଲ୍ଲଂଘନ କରେ—
ତତୋଽଭ୍ଯସେତ୍ପ୍ରଯତ୍ନେନ ସଦାଚାରଂ ସଦା ଦ୍ଵିଜଃ
ସେଥିପାଇଁ, ଦ୍ୱିଜ ଲୋକେ ସଦା ଉତ୍ସାହରେ ନିତି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ରଜନୀପ୍ରାଂତଯାମାର୍ଧଂ ବାହ୍ମଃ ସମଯ ଉଚ୍ଯତେ
ରାତିର ଶେଷ ଚତୁର୍ଥାଂଶର ଅର୍ଧ ଅଂଶକୁ 'ବ୍ରାହ୍ମ' ସମୟ କୁହାଯାଏ।
ଗଜାସ୍ଯଂ ସଂସ୍ମରେଦାଦୌ ତତ ଈଶଂ ସହାଂବଯା
ପ୍ରଥମେ ହାତୀମୁଖ ଦେବତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ, ତାପରେ ମା ଅମ୍ବା ସହିତ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇବା ଉଚିତ।
ଇଂଦ୍ରାଦୀନ୍ସକଲାନ୍ଦେଵାନ୍ଵସିଷ୍ଠାଦୀନ୍ମୁନୀନପି
ଇନ୍ଦ୍ର ଆଦି ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଓ ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ଋଷିମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।
କ୍ଷୀରୋଦାଦୀନ୍ସମୁଦ୍ରାଂଶ୍ଚ ମାନସାଦି ସରାଂସି ଚ
କ୍ଷୀରସାଗର ଆଦି ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଓ ମାନସ ଆଦି ସମସ୍ତ ସରୋବରମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ମନେ ପକାଇବା ଉଚିତ।
କଲ୍ପଵୃକ୍ଷାଦି ଵୃକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ଧାତୂନ୍କାଂଚନମୁଖ୍ଯତଃ
କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ଆଦି ସମସ୍ତ ବୃକ୍ଷ ଓ ଧାତୁମାନେ, ବିଶେଷକରି ସୁନା, ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ।