କାଲଂଜରଂ ପ୍ରଭାସଶ୍ଚ ତଥା ବଦ ରିକାଶ୍ରମଃ
କାଳଞ୍ଜର, ପ୍ରଭାସ ଏବଂ ବଦରିକାଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ,
ଗୋକର୍ଣୋ ଭୃଗୁକଚ୍ଛଶ୍ଚ ଭୃଗୁତୁଂଗଶ୍ଚ ପୁଷ୍କରମ୍
ଗୋକର୍ଣ, ଭୃଗୁକଚ୍ଛ, ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ ଓ ପୁଷ୍କର,
ମାନସାନ୍ଯପି ତୀର୍ଥାନି ସତ୍ଯାଦୀନି ଚ ଵୈ ପ୍ରିଯେ
ମାନସିକ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଆଦି ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ପ୍ରିୟ।
ଗଯା ତୀର୍ଥଂ ଚ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପିତୄଣାଂ ହି ମୁକ୍ତିଦମ୍
ଗୟା ତୀର୍ଥ ଯାହା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଏହା ମଧ୍ୟ କହାଯାଇଛି।
ସଧର୍ମିଣ୍ଯୁଵାଚ ମାନସାନ୍ଯପି ତୀର୍ଥାନି ଯାନ୍ଯୁକ୍ତାନି ମହାମତେ
ସଧର୍ମିଣୀ କହିଲେ: ମାନସିକ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ଯାହା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ,
ଯେଷୁ ସମ୍ଯଙ୍ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ପ୍ରଯାତି ପରମାଂ ଗତିମ୍
ଯେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ।
ସତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥଂ କ୍ଷମା ତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥମିନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଃ 4.1.6.
ସତ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ, କ୍ଷମା ଏକ ତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ।
ଦାନଂ ତୀର୍ଥଂ ଦମସ୍ତୀର୍ଥଂ ସଂତୋଷସ୍ତୀର୍ଥମୁଚ୍ଯତେ
ଦାନ ଏକ ତୀର୍ଥ, ଦମ ଏକ ତୀର୍ଥ, ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ କହାଯାଏ।
ଜ୍ଞାନଂ ତୀର୍ଥଂ ଧୃତିସ୍ତୀର୍ଥଂ ତପସ୍ତୀର୍ଥମୁଦାହୃତମ୍
ଜ୍ଞାନ ଏକ ତୀର୍ଥ, ଧୃତି ଏକ ତୀର୍ଥ, ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ନ ଜଲାପ୍ଲୁତଦେହସ୍ଯ ସ୍ନାନମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ଜଳରେ ଦେହକୁ ଡୁବାଇବାକୁ ସ୍ନାନ ଭାବରେ କହାଯାଏନି।
ଯୋ ଲୁବ୍ଧଃ ପିଶୁନଃ କ୍ରୂରୋ ଦାଂଭିକୋ ଵିଷଯାତ୍ମକଃ
ଯିଏ ଲୋଭୀ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ, କ୍ରୁର, ଢୋଙ୍ଗୀ ଓ ଭୋଗବିଲାସୀ,
ନ ଶରୀର ମଲ ତ୍ଯାଗାନ୍ନରୋ ଭଵତି ନିର୍ମଲଃ
ମାନୁଷ୍ୟ ଶରୀରର ମଲ ଛାଡିଲେ ମାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇନଥାଏ।
ଜାଯଂତେ ଚ ମ୍ରିଯଂତେ ଚ ଜଲେଷ୍ଵେଵ ଜଲୌକସଃ
ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଜଳରେ ମରନ୍ତି।
ଵିଷଯେଷ୍ଵତି ସଂରାଗୋ ମାନସୋ ମଲ ଉଚ୍ଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ମନର ମଲ ଭାବରେ କହାଯାଏ।
ଚିତ୍ତମଂତର୍ଗତଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ତୀର୍ଥସ୍ନାନାନ୍ନ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି
ମନ ଭିତରେ ଯଦି ଖରାପ ହୋଇଯାଏ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନା ।
ଦାନମିଜ୍ଯାତପଃଶୌଚଂ ତୀର୍ଥସେଵା ଶ୍ରୁତଂ ତଥା
ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପ, ପବିତ୍ରତା, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସେବା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢିବା—
ନିଗୃହୀତେଂଦ୍ରିଯଗ୍ରାମୋ ଯତ୍ରୈଵ ଚ ଵସେନ୍ନରଃ 4.1.6.
ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଭଲଭାବରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ରହେ—
ଜ୍ଞାନପୂତେ ଜ୍ଞାନଜଲେ ରାଗଦ୍ଵେଷମଲାପହେ
ଜ୍ଞାନର ଜଳରେ, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଛି, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷର ମଳକୁ ଦୂର କରେ—
ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ଦେଵି ମାନସଂ ତୀର୍ଥଲକ୍ଷଣମ୍
ହେ ଦେବୀ, ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ମନସିକ ତୀର୍ଥର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି ।
ଯଥା ଶରୀରସ୍ଯୋଦ୍ଦେଶାଃ କେଚିନ୍ମେଧ୍ଯତମାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେପରି ଶରୀରର କିଛି ଅଂଶ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପବିତ୍ର ମନାଯାଏ,
ପ୍ରଭାଵାଦଦ୍ଭୁତାଦ୍ଭୂମେଃ ସଲିଲସ୍ଯ ଚ ତେଜସଃ
ପୃଥିବୀ, ଜଳ ଓ ଅଗ୍ନିର ଅଦ୍ଭୁତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା,
ତସ୍ମାଦ୍ଭୌମେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ମାନସେଷୁ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ
ସେହିପରି, ପୃଥିବୀର ତୀର୍ଥ ଓ ମନସିକ ତୀର୍ଥକୁ ସଦା ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ ।
ଅନୁପୋଷ୍ଯ ତ୍ରିରାତ୍ରାଣି ତୀର୍ଥାନ୍ଯନଭିଗମ୍ଯ ଚ
ତିନି ରାତି ଉପବାସ କରିନଥିବା, ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇନଥିବା,
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମାଦିଭିର୍ଯଜ୍ଞୈରିଷ୍ଟ୍ଵା ଵିପୁଲଦକ୍ଷିଣୈଃ
ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞଗୁଡିକୁ ବଡ଼ ଦକ୍ଷିଣା ସହ କରି,
ଯସ୍ଯ ହସ୍ତୌ ଚ ପାଦୌ ଚ ମନଶ୍ଚୈଵ ସୁସଂଯତମ୍
ଯାହାର ହାତ, ପାଉ ଓ ମନ ସଠିକ ଭାବରେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ,
ପ୍ରତିଗ୍ରହାଦୁପାଵୃତ୍ତଃ ସଂତୁଷ୍ଟୋ ଯେନକେନଚିତ୍
ଯିଏ ଦାନ ଗ୍ରହଣ କରିବାରୁ ଦୂର ରହିଛି, ଯାହାକୁ ଯେଉଁଠି ମିଳେ ତାହାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ,
ଅଦଂଭକୋ ନିରାରଂଭୋ ଲଘ୍ଵାହାରୋ ଜିତେଂଦ୍ରିଯଃ 4.1.6.
ଯିଏ ଚତୁର୍ତ୍ତା ନାହିଁ, ଆକ୍ରମଣ ନାହିଁ, ହାଲୁକା ଖାଇଥାଏ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛି—
ଅକୋପନୋଽମଲମତିଃ ସତ୍ଯଵାଦୀ ଦୃଢଵ୍ରତଃ ତୀର୍ଥାନ୍ଯନୁସରନ୍ଧୀରଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନଃ ସମାହିତଃ
ଯିଏ କ୍ରୋଧ ରହିନାହିଁ, ମନ ପବିତ୍ର, ସତ୍ୟ କଥା କହିଥାଏ, ଦୃଢ଼ ନିୟମରେ ଅଟୁଟ, ତୀର୍ଥକୁ ନିରନ୍ତର ଯାଏ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଏକାଗ୍ରତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ—
ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନି ନ ଵୈ ଗଚ୍ଛେତ୍କୁଦେଶେ ନୈଵ ଜାଯତେ
ସେ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମକୁ ଯାଏନାହିଁ, ଖରାପ ସ୍ଥାନରେ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ ।
ଅଶ୍ରଦ୍ଦଧାନଃ ପାପାତ୍ମା ନାସ୍ତିକୋଽଚ୍ଛିନ୍ନସଂଶଯଃ
ଯିଏ ଶ୍ରଦ୍ଧା ନାହିଁ, ପାପ ମନ, ଅସ୍ତିକ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସନ୍ଦେହରେ ଭରିଛି—