ଗିରି ଶ୍ଚତୁରଶୀତ୍ଯାଯଂ ଯୋଜନାନାଂ ହି ଵିସ୍ମୃତଃ
ଏହି ପର୍ବତ ଚାରିଏ ଦିଗକୁ ଚଉଠିଆଶୀ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫାଲିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବ୍ରୂତେ ହି ଯାଽନୁଜ୍ଞାତା ପତ୍ଯା ସା ପତିତା ଭଵେତ୍
ପତିଙ୍କର ଅନୁମତି ଛାଡ଼ି ଯିଏ କିଛି କରେ, ସେ ନାରୀ ପତିତା ମନାଯାଏ।
ଅଗସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ କିଂ ଵକ୍ତୁକାମା ଦେଵି ତ୍ଵଂ ବ୍ରୂହି ତତ୍ତ୍ଵମଶଂକିତା
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ହେ ଦେବୀ, ତୁମେ କ'ଣ କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ଭୟ ଛାଡ଼ି ସତ କଥା କହ।
ତତଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସା ଦେଵୀ ପ୍ରଣମ୍ଯ ମୁନିମାନତା
ତାପରେ, ସେ ଦେବୀ ମୁନିଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ସମ୍ମାନ ସହିତ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ,
ଲୋପାମୁଦ୍ରୋଵାଚ ଇଦମେଵ ହି ସତ୍ଯଂ ଚେତ୍କିମର୍ଥଂ କାଶିରିଷ୍ଯତେ
ଲୋପାମୁଦ୍ରା କହିଲେ: ଯଦି ଏହିଠାରେ ସତ୍ୟ ଅଛି, ତେବେ କାହିଁକି କାଶୀକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରାଯାଏ?
ଅଗସ୍ତିରୁଵାଚ ଆକର୍ଣଯ ଵରାରୋହେ ସତ୍ଯଂ ପୃଷ୍ଟଂ ତ୍ଵଯାମଲେ
ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଶୁଣ, ହେ ସୁନ୍ଦରି, ତୁମେ ଯାହା ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେଠି ସତ୍ୟ ଅଛି, ହେ ପବିତ୍ରା।
ମୁକ୍ତିସ୍ଥାନାନ୍ଯନେକାନି କୃତସ୍ତତ୍ରାପିନିର୍ଣଯଃ 4.1.6.
ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପ୍ରସ୍ଥାନ ଅନେକ ଅଛି, ଏହାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ମଧ୍ୟ ସେଠି ହୋଇଛି।
ପ୍ରଥମଂ ତୀର୍ଥରାଜଂ ତୁ ପ୍ରଯାଗାଖ୍ଯଂ ସୁଵିଶ୍ରୁତମ୍
ପ୍ରଥମେ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ରାଜା ପ୍ରୟାଗ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ନୈମିଷଂ ଚ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରଂ ଗଂଗାଦ୍ଵାରମଵଂତିକା
ନୈମିଷ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର ଓ ଅବନ୍ତିକା,
ସରସ୍ଵତୀ ସିଂଧୁସଂଗୋ ଗଂଗାସାଗରସଂଗମଃ
ସରସ୍ୱତୀ, ସିନ୍ଧୁ ମିଳନ ଓ ଗଙ୍ଗା ସାଗର ସଂଗମ,
କାଲଂଜରଂ ପ୍ରଭାସଶ୍ଚ ତଥା ବଦ ରିକାଶ୍ରମଃ
କାଳଞ୍ଜର, ପ୍ରଭାସ ଏବଂ ବଦରିକାଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ,
ଗୋକର୍ଣୋ ଭୃଗୁକଚ୍ଛଶ୍ଚ ଭୃଗୁତୁଂଗଶ୍ଚ ପୁଷ୍କରମ୍
ଗୋକର୍ଣ, ଭୃଗୁକଚ୍ଛ, ଭୃଗୁତୁଙ୍ଗ ଓ ପୁଷ୍କର,
ମାନସାନ୍ଯପି ତୀର୍ଥାନି ସତ୍ଯାଦୀନି ଚ ଵୈ ପ୍ରିଯେ
ମାନସିକ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଆଦି ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ପ୍ରିୟ।
ଗଯା ତୀର୍ଥଂ ଚ ଯତ୍ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପିତୄଣାଂ ହି ମୁକ୍ତିଦମ୍
ଗୟା ତୀର୍ଥ ଯାହା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଏହା ମଧ୍ୟ କହାଯାଇଛି।
ସଧର୍ମିଣ୍ଯୁଵାଚ ମାନସାନ୍ଯପି ତୀର୍ଥାନି ଯାନ୍ଯୁକ୍ତାନି ମହାମତେ
ସଧର୍ମିଣୀ କହିଲେ: ମାନସିକ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ଯାହା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ମନେ,
ଯେଷୁ ସମ୍ଯଙ୍ନରଃ ସ୍ନାତ୍ଵା ପ୍ରଯାତି ପରମାଂ ଗତିମ୍
ଯେଉଁ ତୀର୍ଥରେ ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଭଲଭାବେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ।
ସତ୍ଯଂ ତୀର୍ଥଂ କ୍ଷମା ତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥମିନ୍ଦ୍ରିଯନିଗ୍ରହଃ 4.1.6.
ସତ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ, କ୍ଷମା ଏକ ତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ମଧ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ।
ଦାନଂ ତୀର୍ଥଂ ଦମସ୍ତୀର୍ଥଂ ସଂତୋଷସ୍ତୀର୍ଥମୁଚ୍ଯତେ
ଦାନ ଏକ ତୀର୍ଥ, ଦମ ଏକ ତୀର୍ଥ, ସନ୍ତୋଷ ମଧ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ କହାଯାଏ।
ଜ୍ଞାନଂ ତୀର୍ଥଂ ଧୃତିସ୍ତୀର୍ଥଂ ତପସ୍ତୀର୍ଥମୁଦାହୃତମ୍
ଜ୍ଞାନ ଏକ ତୀର୍ଥ, ଧୃତି ଏକ ତୀର୍ଥ, ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ନ ଜଲାପ୍ଲୁତଦେହସ୍ଯ ସ୍ନାନମିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ଜଳରେ ଦେହକୁ ଡୁବାଇବାକୁ ସ୍ନାନ ଭାବରେ କହାଯାଏନି।
ଯୋ ଲୁବ୍ଧଃ ପିଶୁନଃ କ୍ରୂରୋ ଦାଂଭିକୋ ଵିଷଯାତ୍ମକଃ
ଯିଏ ଲୋଭୀ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରେ, କ୍ରୁର, ଢୋଙ୍ଗୀ ଓ ଭୋଗବିଲାସୀ,
ନ ଶରୀର ମଲ ତ୍ଯାଗାନ୍ନରୋ ଭଵତି ନିର୍ମଲଃ
ମାନୁଷ୍ୟ ଶରୀରର ମଲ ଛାଡିଲେ ମାତ୍ର ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇନଥାଏ।
ଜାଯଂତେ ଚ ମ୍ରିଯଂତେ ଚ ଜଲେଷ୍ଵେଵ ଜଲୌକସଃ
ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଜଳରେ ମରନ୍ତି।
ଵିଷଯେଷ୍ଵତି ସଂରାଗୋ ମାନସୋ ମଲ ଉଚ୍ଯତେ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତି ମନର ମଲ ଭାବରେ କହାଯାଏ।
ଚିତ୍ତମଂତର୍ଗତଂ ଦୁଷ୍ଟଂ ତୀର୍ଥସ୍ନାନାନ୍ନ ଶୁଦ୍ଧ୍ଯତି
ମନ ଭିତରେ ଯଦି ଖରାପ ହୋଇଯାଏ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏନା ।
ଦାନମିଜ୍ଯାତପଃଶୌଚଂ ତୀର୍ଥସେଵା ଶ୍ରୁତଂ ତଥା
ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପ, ପବିତ୍ରତା, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସେବା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢିବା—
ନିଗୃହୀତେଂଦ୍ରିଯଗ୍ରାମୋ ଯତ୍ରୈଵ ଚ ଵସେନ୍ନରଃ 4.1.6.
ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଭଲଭାବରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ରହେ—
ଜ୍ଞାନପୂତେ ଜ୍ଞାନଜଲେ ରାଗଦ୍ଵେଷମଲାପହେ
ଜ୍ଞାନର ଜଳରେ, ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇଛି, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷର ମଳକୁ ଦୂର କରେ—
ଏତତ୍ତେ କଥିତଂ ଦେଵି ମାନସଂ ତୀର୍ଥଲକ୍ଷଣମ୍
ହେ ଦେବୀ, ଏହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ମନସିକ ତୀର୍ଥର ଲକ୍ଷଣ ବର୍ଣ୍ନନା କରିଛି ।
ଯଥା ଶରୀରସ୍ଯୋଦ୍ଦେଶାଃ କେଚିନ୍ମେଧ୍ଯତମାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ଯେପରି ଶରୀରର କିଛି ଅଂଶ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପବିତ୍ର ମନାଯାଏ,