ପ୍ରାଣାନାମୁପସଂରୋଧାତ୍ପ୍ରାଣାଯାମ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତଥେଂଦ୍ରିଯଵୃତୋ ଦୋଷଃ ପ୍ରାଣାଯାମେନ ଦହ୍ଯତେ
ଏଭଳି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଦୋଷ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦହିଯାଏ।
ପ୍ରାଣାଯାମେନ ଯୋଗଜ୍ଞସ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣଂ ସଦା ଯମେତ୍
ଏହିପରି, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ସଦା ପ୍ରାଣକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଶାଂତିଃ ପ୍ରଶାନ୍ତିର୍ଦୀପ୍ତିଶ୍ଚ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଶାନ୍ତି, ସ୍ଥିରତା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା କ୍ରମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଵାସନାଶାଂତିରିତ୍ଯାଖ୍ଯଃ ପ୍ରଥମୋ ଜାଯତେ ଗୁଣଃ
ବାସନା ଶାନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରଥମ ଗୁଣ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ତପସାଂ ଚ ଯଦା ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସା ଶାଂତିରିତି ଚୋଚ୍ଯତେ
ତପସ୍ୟାର ଲାଭ ଯେତେବେଳେ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରସାଦ ଇତି ସ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ଯମେଵଂ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଚାରିଟି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍।
ମୃଦୁତ୍ଵଂ ସେଵ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ସିଂହଶାର୍ଦୂଲକୁଂଜରାଃ 1.2.55.
ସିଂହ, ବାଘ ଓ ହାତୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୃଦୁତା ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ।
ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ତ୍ଵଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରଂ ତତଃ ଶୃଣୁ
ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା; ଏବେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ପ୍ରତ୍ଯାହାରଂ ଵିନିର୍ଦିଷ୍ଟତସ୍ଯ ସଂଯମନଂ ହି ଯତ୍
ପ୍ରତ୍ୟାହାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ନିୟମନ।
ଯଥା ତୋଯାର୍ଥିନସ୍ତୋଯଂ ପତ୍ରନାଲାଦିଭିଃ ଶନୈଃ
ଯେପରି ଜଳ ଚାହିଁଥିବା ଜଣେ ଲୋକ ଦଳ, ଡାଣ୍ଡା ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଜଳ ତାଣିଥାଏ,
ପ୍ରାଗ୍ନାଭ୍ଯାଂ ହୃଦଯେ ଵାଯୁରଥ ତାଲୌ ଭ୍ରୁଵୋଂଽତରେ
ଆଗର ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା, ବାୟୁକୁ ହୃଦୟରେ, ପରେ ତାଳୁରେ ଓ ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ନେଇଯିବାଯାଏ।
ଆକୁଂଚନେନୈଵ ମୂର୍ଦ୍ଧମୁନ୍ନୀଯ ପଵନଂ ଶନୈଃ
ଶରୀରକୁ ହଳୁକ ଭାବେ ସଙ୍କୋଚ କରି, ଶ୍ୱାସକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ମୁଣ୍ଡ ଦିଗକୁ ଉଠାଅ।
ପ୍ରାଣାଯାମା ଦଶ ଦ୍ଵୌ ଚ ଧାରଣୈଷା ପ୍ରକୀର୍ତ୍ଯତେ
ଏହାକୁ ଦଶଟି ପ୍ରାଣାୟାମ ଓ ଦୁଇଟି ଧାରଣା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଧାରଣାସ୍ଥସ୍ଯ ଯଦ୍ଧ୍ଯେଯଂ ତସ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଶୃଣୁ ଲକ୍ଷଣମ୍
ଧାରଣାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ଯାହା, ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ଏବେ ଶୁଣ।
କେଚିଚ୍ଛିଵଂ ହରିଂ କେଚିତ୍କେଚିତ୍ସୂର୍ଯଂ ଵିଧିଂ ପରେ
କେହି ଶିବଙ୍କୁ, କେହି ହରିଙ୍କୁ, କେହି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ, ଆଉ କେହି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି।
ତତ୍ର ଯୋ ଯଚ୍ଚ ଧ୍ଯାଯେତ ସ ଚ ତତ୍ର ପ୍ରଲୀଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ସେଠି ଲୟ ହୋଇଯାଏ।
ପଦ୍ମାସନସ୍ଥଂ ତଂ ଗୌରଂ ବୀଜପୂରକରଂ ସ୍ଥିତମ୍ 1.2.55.
ପଦ୍ମାସନରେ ବସିଥିବା, ଧୌଳିଆ ରୂପରେ, ବୀଜ ମୁଦ୍ରା ଧରିଥିବା, ସେଉଁଠି ଅବସ୍ଥିତ।
ଧ୍ଯେଯମେତତ୍ତଵ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତସ୍ମାଦ୍ଧ୍ଯାନଂ ସମାଚରେତ୍
ଏହିଠି ତୁମର ଧ୍ୟାନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ବସ୍ତୁ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି, ତେଣୁ ଧ୍ୟାନ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ।
ନ ପୃଥଗ୍ଜାଯତେ ଧ୍ଯେଯାଦ୍ଧାରଣାଂ ଯଃ ସମାସ୍ଥିତଃ
ଯିଏ ଧାରଣାରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେ ଧ୍ୟାନର ବସ୍ତୁଠାରୁ ଅଲଗା ହୁଏନାହିଁ।
ନ କିଂଚିଚ୍ଚିଂତଯେତ୍ପଶ୍ଚାତ୍ସମାଧିରିତି କୀର୍ତ୍ଯତେ
ପରେ କିଛି ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହିଠିକୁ ସମାଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶରସୈର୍ହୀନଂ ଗଂଧରୂପଵିଵର୍ଜିତମ୍
ଏହା ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରସ, ଗନ୍ଧ ଓ ରୂପରୁ ଶୂନ୍ୟ।
ତାଂ ତୁ ପ୍ରାପ୍ଯ ନରୋ ଵିଘ୍ନୈର୍ନାଭିଭୂଯେତ କର୍ହିଚିତ୍
ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଲେ, ମଣିଷ କେବେ ବିପଦରେ ପଡ଼େନାହିଁ।
ଶଂଖାଦ୍ଯାଃ ଶତଶସ୍ତସ୍ଯ ଵାଦ୍ଯନ୍ତେ ଯଦି କର୍ଣଯୋଃ
ତାଙ୍କର କାନ ନିକଟରେ ଶତ ଶଂଖ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଦ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଲେ,
କଶାପ୍ରହାରାଭିହତୋ ଵହ୍ନିଦଗ୍ଧତନୁସ୍ତଥା
କିମ୍ବା ଚମୁଟିରେ ମାଡ଼ ଖାଇଲେ, କିମ୍ବା ଶରୀର ଅଗ୍ନିରେ ପୁଡ଼ିଗଲେ,
ରୂପେ ଗଂଧେ ରସେ ବାହ୍ଯେ ତାଦୃଶସ୍ଯ ତୁ କା କଥା
ଏପରି ଲୋକ ପାଇଁ ବାହ୍ୟ ରୂପ, ଗନ୍ଧ, ରସ ଆଦିର କଣ କଥା?
ତୃଷ୍ଣା ଵାଥ ବୁଭୁକ୍ଷା ଵା ବାଧେତେ ତଂ ନ କର୍ହିଚିତ୍
ତାଙ୍କୁ କେବେ ତୃଷ୍ଣା କିମ୍ବା ଭୋକ ପିଡ଼ା ଦେଉନାହିଁ।
ନ ସ୍ଵର୍ଗେ ନ ଚ ପାତାଲେ ମାନୁଷ୍ଯେ କ୍ଵ ଚ ତତ୍ସୁଖମ୍ 1.2.55.
ଏପରି ସୁଖ ସ୍ୱର୍ଗରେ, ପାତାଳରେ କିମ୍ବା ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଠି ମିଳେନାହିଁ।
ଏଵମାରୂଢଯୋଗସ୍ଯ ତସ୍ଯାପି କୁରୁନଦନ
ଏଭଳି ଭାବରେ ଯେଉଁଠି ଯୋଗରେ ଉନ୍ନତି ହୋଇଛି, ହେ କୁରୁସୂତ,
ପ୍ରାତିଭଃ ଶ୍ରାଵଣୋ ଦୈଵୋ ଭ୍ରମାଵର୍ତୋଽଥ ଭୀଷଣଃ
ସେଠି ପ୍ରତିଭା, ଶ୍ରବଣ, ଦିବ୍ୟ, ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ଓ ଭୟଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।