ସମାଧିରିତି ଚାଷ୍ଟାଂଗୋ ଯୋଗଃ ସଂପରିକୀର୍ତିତଃ
ସମାଧି ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏଭଳି ଯୋଗକୁ ଆଠଟି ଅଙ୍ଗ ଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅନୁକ୍ରମାନ୍ନରୋ ଯେଷାଂ ସାଧନାଦ୍ଯୋଗମଶ୍ନୁତେ
ଯିଏ ଏହାର ଅନୁକ୍ରମରେ ସାଧନା କରେ, ସେ ଯୋଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ।
ଏତେ ପଂଚ ଯମାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ଶୃଣ୍ଵେଷାମପି ଲକ୍ଷଣମ୍
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଯମ କୁହାଯାଇଛି; ଏବେ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ଶୁଣ।
ଅହିଂସୈଷା ସମାଖ୍ଯାତା ଵେଦସଂଵିହିତା ଚ ଯା
ଏହାକୁ ଅହିଂସା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ବେଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ମିଳିଛି।
କଥନଂ ସତ୍ଯମିତ୍ଯୁକ୍ତଂ ପରପୀଡାଵିଵର୍ଜିତମ୍
ସତ୍ୟ କହିବା ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ନ ଦେବା।
ମନସା କର୍ମଣା ଵାଚା ତଦସ୍ତେଯଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍
ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କଥାରେ ଚୋରି ନ କରିବାକୁ ଅସ୍ତେୟ ବୋଲାଯାଏ।
ଋତୌ ସ୍ଵଦାରଗମନଂ ଗେହିନାଂ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯତା
ଗୃହସ୍ଥମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ନିଜ ଜନ୍ମାନ୍ତରୀ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଗମନ କରିବାକୁ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ମନାଯାଏ।
ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ଚ ମନସା ସ୍ମୃତ ଏଷୋଽପରିଗ୍ରହଃ 1.2.55.
ଗୃହସ୍ଥମାନେ ମନରେ ଅଲ୍ପ ଆସକ୍ତି ରଖିବାକୁ ଅପରିଗ୍ରହ ବୋଲି ମନାଯାଏ।
ଶୌଚଂ ତୁଷ୍ଟିସ୍ତପଶ୍ଚୈଵ ଜପୋ ଭକ୍ତିର୍ଗୁରୋସ୍ତଥା
ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପ, ଜପ ଓ ଗୁରୁପ୍ରତି ଭକ୍ତି।
ବାହ୍ଯମାଭ୍ଯତରଂ ଚୈଵ ଦ୍ଵିଵିଧଂ ଶୌଚମୁଚ୍ଯତେ
ଶୌଚକୁ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବୋଲାଯାଏ—ବାହ୍ୟ ଓ ଅନ୍ତର୍ଗତ।
ନ୍ଯାଯେନାଗତଯା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଭିକ୍ଷଯା ଵାର୍ତଯାପି ଚ
ନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଚଳାଚଳ, ଉପାର୍ଜନ ଓ ଭିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ।
ଚାଂଦ୍ରାଯଣାଦୀନି ପୁନସ୍ତପାଂସି ଵିହିତାନି ଚ
ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତପସ୍ୟା ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୋଇଛି।
ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯସ୍ତୁ ଜପଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରଣଵାଭ୍ଯସନାଦିକଃ
ଓଁ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଅଭ୍ୟାସ ସହିତ ଜପକୁ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ବୋଲାଯାଏ।
ଏଵଂ ସଂସାଧ୍ଯ ନିଯମାନ୍ସଂଯମାଂଶ୍ଚ ଵିଚକ୍ଷଣଃ
ଏଭଳି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ନିୟମ ଓ ସଂୟମକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରନ୍ତି।
ଯତୋଽଶୁଚିଶରୀରସ୍ଯ ଵାଯୁକୋପୋ ମହାନ୍ଭଵେତ୍
ଯେଉଁଥିରେ ଅଶୁଚି ଶରୀରରେ ବଡ଼ ବାୟୁର ଅସନ୍ତୁଳନ ହୁଏ,
ତସ୍ମାଦ୍ଵିଚକ୍ଷଣଃ ଶୁଦ୍ଧଂ କୃତ୍ଵା ଦେହଂ ଯତେତ୍ପରମ୍
ସେଥିପାଇଁ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଶରୀରକୁ ସଫା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍।
ପ୍ରାଣାପାନନିରୋଧଶ୍ଚ ପ୍ରାଣାଯାମଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ
ଶ୍ୱାସ ଓ ପ୍ରଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲାଯାଏ।
ଲଘୁର୍ଦ୍ଵାଦଶମାତ୍ରସ୍ତୁ ମାତ୍ରା ନିମିଷ ଉନ୍ମିଷଃ 1.2.55.
ସବୁଠାରୁ ହଳୁକାଟିଏ ଦ୍ୱାଦଶ ମାତ୍ରାରେ ହୁଏ; ଏକ ମାତ୍ରା ହେଉଛି ଆଖି ବନ୍ଦ ଓ ଖୋଲିବାର ସମୟ।
ପ୍ରଥମେନ ଜଯେତ୍ସ୍ଵେଦଂ ମଧ୍ଯମେନ ତୁ ଵେପଥୁମ୍
ପ୍ରଥମ ପ୍ରୟାସରେ ଘମ ଦମନ ହୁଏ; ମଧ୍ୟମ ଚେଷ୍ଟାରେ କମ୍ପନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ପଦ୍ମାଖ୍ଯମାସନଂ କୃତ୍ଵା ରେଚକଂ ପୂରକଂ ତଥା
ପଦ୍ମ ନାମକ ଆସନରେ ବସି, ଏହିପରି ରେଚକ ଓ ପୂରକ କରିବା ଉଚିତ୍।
ପ୍ରାଣାନାମୁପସଂରୋଧାତ୍ପ୍ରାଣାଯାମ ଇତି ସ୍ମୃତଃ
ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ।
ତଥେଂଦ୍ରିଯଵୃତୋ ଦୋଷଃ ପ୍ରାଣାଯାମେନ ଦହ୍ଯତେ
ଏଭଳି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଦୋଷ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଦହିଯାଏ।
ପ୍ରାଣାଯାମେନ ଯୋଗଜ୍ଞସ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାଣଂ ସଦା ଯମେତ୍
ଏହିପରି, ଯୋଗ ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ସଦା ପ୍ରାଣକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଶାଂତିଃ ପ୍ରଶାନ୍ତିର୍ଦୀପ୍ତିଶ୍ଚ ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍
ଶାନ୍ତି, ସ୍ଥିରତା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଓ ସ୍ପଷ୍ଟତା କ୍ରମେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ।
ଵାସନାଶାଂତିରିତ୍ଯାଖ୍ଯଃ ପ୍ରଥମୋ ଜାଯତେ ଗୁଣଃ
ବାସନା ଶାନ୍ତି ବୋଲି ପ୍ରଥମ ଗୁଣ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
ତପସାଂ ଚ ଯଦା ପ୍ରାପ୍ତିଃ ସା ଶାଂତିରିତି ଚୋଚ୍ଯତେ
ତପସ୍ୟାର ଲାଭ ଯେତେବେଳେ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରସାଦ ଇତି ସ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ଯମେଵଂ ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍
ଏହାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଚାରିଟି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ୍।
ମୃଦୁତ୍ଵଂ ସେଵ୍ଯମାନାସ୍ତୁ ସିଂହଶାର୍ଦୂଲକୁଂଜରାଃ 1.2.55.
ସିଂହ, ବାଘ ଓ ହାତୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୃଦୁତା ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ।
ପ୍ରାଣାଯାମସ୍ତ୍ଵଯଂ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାରଂ ତତଃ ଶୃଣୁ
ଏହି ପ୍ରାଣାୟାମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଗଲା; ଏବେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ପ୍ରତ୍ଯାହାରଂ ଵିନିର୍ଦିଷ୍ଟତସ୍ଯ ସଂଯମନଂ ହି ଯତ୍
ପ୍ରତ୍ୟାହାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ନିୟମନ।