ତସ୍ଯୈଵଂ ବ୍ରୁଵତୋ ଧାତୁଃ କ୍ରତୁର୍ନାରାଯଣାଂଶଜଃ
ଏଭଳି ଧାତା କହୁଥିବା ବେଳେ, ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଯଜ୍ଞ ପ୍ରକଟ ହେଲେ।
ଅଵିଜ୍ଞାଯ ପରଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ କିମେତତ୍ପ୍ରତିପାଦ୍ଯତେ
ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ନ ଜାଣି, ଏହା କଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଉଛି?
ଅହଂ କର୍ତା ହି ଲୋକାନାଂ ଯଜ୍ଞୋ ନାରାଯଣଃ ପରଃ
ମୁଁ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ସୃଷ୍ଟା; ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯଜ୍ଞ ହେଉଛନ୍ତି ନାରାୟଣ।
ଅହମେଵ ପରଂ ଜ୍ଯୋତିରହମେଵ ପରା ଗତିଃ
ମୁଁ ଏକାମାତ୍ର ପରମ ଆଲୋକ, ମୁଁ ଏକାମାତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଗତି।
ଏଵଂ ଵିପ୍ର କୃତୌ ମୋହାତ୍ପରସ୍ପରଜଯୈଷିଣୌ 4.1.31.
ଏଭଳି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳିଯୁଗରେ ମୂଢତାରେ, ଦୁଇଜଣେ ପରସ୍ପରକୁ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ।
ଯୂଯମେଵ ନ ସଂଦେହଃ କିଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠତ
ତୁମେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ ନୁହଁ।
ଶ୍ରୁତଯ ଊଚୁଃ ଯଦି ମାନ୍ଯା ଵଯଂ ଦେଵୌ ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତିକରୌ ଵିଭୂ
ବେଦମାନେ କହିଲେ: ଯଦି ଆମେ ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପାଳନ କରୁଥିବା ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଉଛୁ—
ଶ୍ରୁତ୍ଯୁକ୍ତମିଦମାକର୍ଣ୍ଯ ପ୍ରୋଚତୁସ୍ତୌ ଶ୍ରୁତୀଃ ପ୍ରତି
ବେଦମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ବେଦମାନଙ୍କୁ ଏଭଳି କହିଲେ:
ଋଗୁଵାଚ ଯଦଂତଃସ୍ଥାନି ଭୂତାନି ଯତଃ ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଋଗ୍ ବେଦ କହିଲେ: ଯାହାଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଠାରୁ ସବୁକିଛି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—
ଯେନ ପ୍ରମାଣଂ ହି ଵଯଂ ସ ଏକଃ ସର୍ଵଦୃକ୍ଛିଵଃ
ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ମାପାଯାଉଛୁ—ସେ ଏକମାତ୍ର ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ଶିବ।
ଯଦ୍ଭାସା ଭାସତେ ଵିଶ୍ଵଂ ସ ଏକସ୍ତ୍ର୍ଯଂବକଃ ପରଃ
ଯାହାର ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ—ସେ ଏକମାତ୍ର ତିନି ଆଖିଅଳି ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତମାହୁରେକଂ କୈଵଲ୍ଯଂ ଶଂକରଂ ଦୁଃଖତସ୍କରମ୍
ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଏକ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଶଙ୍କର, ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶ୍ରୁତୀରିତଂ ନିଶମ୍ଯେତ୍ଥଂ ତାଵତୀଵ ଵିମୋହିତୌ
ବେଦମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ବହୁତ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ।
କଥଂ ପ୍ରମଥନାଥୋସୌ ରମମାଣୋ ନିରଂତରମ୍
କିପରି ସେ ପ୍ରମଥମାନଙ୍କର ନାଥ, ସଦା ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି,
ଵିଟଂକଵେଶୋ ଜଟିଲୋ ଵୃଷଗୋଵ୍ଯାଲଭୂଷଣଃ 4.1.31.
ଭିକ୍ଷୁକ ଭେଷ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଜଟାଧାରୀ, ବୃଷ, ଗାଈ ଓ ସାପ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ?
ତଦୁଦୀରିତମାକର୍ଣ୍ଯ ପ୍ରଣଵାତ୍ମା ସନାତନଃ
ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପ୍ରଣବ ସ୍ୱରୂପୀ ସନାତନ ପୁରୁଷ କହିଲେ—
ପ୍ରଣଵ ଉଵାଚ କଦାଚିଦ୍ରମତେ ରୁଦ୍ରୋ ଲୀଲାରୂପଧରୋ ହରଃ
ପ୍ରଣବ କହିଲେ: କେବେ କେବେ ରୁଦ୍ର ଲୀଳାର ରୂପ ଧାରଣ କରି ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।
ଅସୌ ହି ଭଗଵାନୀଶଃ ସ୍ଵଯଂଜ୍ଯୋତିଃ ସନାତନଃ
ସେଇ ଭଗବାନ, ସ୍ୱୟଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସନାତନ ନାୟକ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।
ଇତ୍ଯେଵମୁକ୍ତେପି ତଦା ମଖମୂର୍ତେରଜସ୍ଯ ହି
ଏଭଳି କହାଯିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ରୂପରୁ
ପ୍ରାଦୁରାସୀତ୍ତତୋ ଜ୍ଯୋତିରୁଭଯୋରଂତରେ ମହତ୍
ସେମାନେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା।
ଜ୍ଯୋତିର୍ମଂଡଲମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଦଦୃଶେ ପୁରୁଷାକୃତିଃ
ସେଇ ଆଲୋକ ମଣ୍ଡଳର ମଧ୍ୟରେ ଏକ ମାନବ ଆକୃତି ଦେଖାଗଲା।
ଆଵଯୋରଂତରଂ କୋସୌ ବିଭୃଯାତ୍ପୁରୁଷାକୃତିମ୍
ଆମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ମାନବ ଆକୃତି କିଏ ଅଛନ୍ତି?
ସ୍ରଷ୍ଟା କ୍ଷଣେନ ଚ ମହାନ୍ପୁରୁଷୋ ନୀଲଲୋହିତଃ
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ନୀଳ ଓ ଲାଲ୍ ରଙ୍ଗରେ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭସ୍ତଂ ପ୍ରାହ ଜାନେ ତ୍ଵାଂ ଚଂଦ୍ରଶେଖରମ୍
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମକୁ ଚିହ୍ନିପାରିଛି, ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର।'
ରୋଦନାଦ୍ରୁଦ୍ରନାମାପି ଯୋଜିତୋସି ମଯା ପୁରା 4.1.31.
ତୁମର କାନ୍ଦିବା ଦେଖି, ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ତୁମକୁ 'ରୁଦ୍ର' ନାମ ଦେଇଥିଲି।
ଅଥେଶ୍ଵରଃ ପଦ୍ମଯୋନେଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଗର୍ଵଵତୀଂ ଗିରମ୍
ତାପରେ ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଗର୍ବିତ କଥା ଶୁଣି, ଭଗବାନ ଶିବ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ପ୍ରାହ ପଂକଜଜନ୍ମାସୌ ଶାସ୍ଯସ୍ତେ କାଲଭୈରଵ
ଶିବ କହିଲେ, 'ଏହି ପଦ୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ତୁମେ, କାଳଭୈରବ, ଶିଖ୍ୟା ଦେବ।'
ଵିଶ୍ଵଂ ଭର୍ତୁଂ ସମର୍ଥୋଽସି ଭରଣାଦ୍ଭୈରଵଃ ସ୍ମୃତଃ
ତୁମେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରିପାରିବ, ଏହିଥିପାଇଁ ତୁମକୁ 'ଭୈରବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଆମର୍ଦଯିଷ୍ଯତି ଭଵାଂସ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମନୋ ଯତଃ
ତୁମେ ଯେତେବେଳେ ଖୁସି ହେବ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତିଙ୍କୁ ଦମନ କରିବ।
ଯତଃ ପାପାନି ଭକ୍ତାନାଂ ଭକ୍ଷଯିଷ୍ଯତି ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍
ଏବଂ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ପାପକୁ ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ନଶ୍ଟ କରିଦେବ।