ବ୍ରହ୍ମଣା ଚ କୃତଂ ନାମ ବିଲ୍ଵ ଇତ୍ଯଭିଵିଶ୍ରୁତମ୍
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ନାମ 'ବିଲ୍ବ' ସବୁଠାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ତ୍ରିଵିଷ୍ଟପସ୍ଯ ଭୂମିସ୍ଥଃ ସଖାଭୂତୋ ମମ ପ୍ରିଯଃ
ସେ ସ୍ୱର୍ଗର ଲୋକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀରେ ବସିଥିଲେ, ମୋର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ହେଇଥିଲେ।
ଯସ୍ଯାଃ ପ୍ରଭାଵତଃ ଶସ୍ତ୍ରଂ ରଣେ ନ ପ୍ରଭଵିଷ୍ଯତି
ଏହାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଯୁଦ୍ଧରେ କୌଣସି ଅସ୍ତ୍ର କାମ କରିପାରିବ ନାହିଁ।
ତତ୍ସ୍ଯାଂ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ରାଜାହଂ ନାନ୍ଯଥା ରୋଚତେ ମମ ୫.୨.୮୩.
ସେଇ ପୃଥିବୀରେ ମୁଁ ରାଜା ହେବାକୁ ଚାହେଁ; ତାହା ଛଡ଼ା ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ମିଳେନାହିଁ।
ଇଂଦ୍ର ଉଵାଚ ଏଵଂ ଭଵତୁ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଭଵ ରାଜା ପ୍ରଜାହିତଃ
ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ: ଏହିପରି ହେଉ, ତୁମ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ତୁମେ ଜନତାଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ରାଜା ହେଉ।
ସ ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତେଜସ୍ଵୀ ବିଲ୍ଵୋ ରାଜା ବଭୂଵ ହ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ତେଜସ୍ୱୀ ବିଲ୍ବ ସତ୍ୟରେ ରାଜା ହେଲେ।
ସଖା ବଭୂଵ ବିଲ୍ଵସ୍ଯ ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରର୍ଷିସତ୍ତମଃ
ବିଲ୍ବଙ୍କ ବନ୍ଧୁ ହେଲେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଚକ୍ରେ କଥା ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥାଃ ପ୍ରୀଯମାଣଃ ପୁନଃପୁନଃ
ସେ ପୁନିପୁନି ଆନନ୍ଦରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଅର୍ଥ ଥିବା କଥାମାନେ କହିଥିଲେ।
ଦାନଂ ପ୍ରଧାନଂ ତୀର୍ଥଂ ତୁ ବିଲ୍ଵେନୋକ୍ତଂ ପୁନଃପୁନଃ
ବିଲ୍ବ ପୁନିପୁନି କହିଥିଲେ ଯେ, ଦାନ ଓ ତୀର୍ଥଦର୍ଶନ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ବିଲ୍ଵ ଉଵାଚ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜଶାର୍ଦୂଲ କଥଂ ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରଶଂସସସି
ବିଲ୍ବ କହିଲେ: ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାକୁ କିପରି ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ?
କପିଲ ଉଵାଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତଂତେ କ୍ରିଯା ଵେଦାଦ୍ଵେଦମୂଲମିଦଂ ଜଗତ୍
କପିଳ କହିଲେ: ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ବେଦରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହି ସଂସାରର ମୂଳ ବେଦ।
ବିଲ୍ଵ ଉଵାଚ ସଂସାରେ ପାର୍ଥିଵାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସମର୍ଥା ଲୋକପାଲନେ
ବିଲ୍ବ କହିଲେ: ଏହି ସଂସାରରେ ରାଜାମାନେ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲୋକଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସମର୍ଥ।
ପିତରଃ ପାର୍ଥିଵାନାଂ ତୁ କିଂ ତ୍ଵଂ ବିଲ୍ଵ ନ ମନ୍ଯସେ
ରାଜାମାନଙ୍କ ପିତୃମାନେ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ କି, ବିଲ୍ବ, ତୁମେ ଏହାକୁ ମନେ କରୁନାହାଁ?
ଏଵଂ କୌତୂହଲେ ଜାତେ କପିଲୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ ୫.୨.୮୩.
ଏଭଳି କୌତୁହଳ ଜନ୍ମ ନେଲାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କପିଳ—
ଵଜ୍ରେଣ ସ ଦ୍ଵିଧା ଛିନ୍ନଃ କପିଲୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦ୍ଯଯା
କପିଳ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇଗଲେ।
ସ୍ତୁତୋଽହଂ ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତୋତ୍ରୈଃ ସମ୍ଯଗାରାଧିତୋ ହ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହୋଇଛି ଓ ଠିକ୍ଭାବେ ପୂଜିତ ହୋଇଛି।
ଦ୍ଵିଜଃ ସମାଗତୋ ବିଲ୍ଵଂ ପୁନଃ ସଖ୍ଯମଭୂତ୍ତଯୋଃ
ଦ୍ୱିଜ ଆସିଲେ; ବିଳ୍ବ ଏବଂ ସେ ପୁନିଥରେ ବନ୍ଧୁ ହେଲେ।
ଵାମପାଦେନ ଚାପ୍ଯେନଂ ବିଲ୍ଵୋ ଵିପ୍ରମତାଡଯତ୍
ତାପରେ ବିଳ୍ବ ତାଙ୍କୁ ବାମ ପାଦରେ ମାରିଲେ।
ନ ମୃତିଂ ନ ଵ୍ଯଥାଂ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଜ୍ରମକରୋତ୍ପୁନଃ
ସେଇ ଆଘାତ ବଜ୍ରପାତ ପରି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ନ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା, ନ କଷ୍ଟ ହେଲା।
ନାରାଯଣମଥାସାଦ୍ଯ ପ୍ରାର୍ଥଯାମାସ ଚେପ୍ସିତମ୍ ପ୍ରୋଵାଚ ପ୍ରଣତୋ ଵିଷ୍ଣୁମିଦଂ ଦେଵି ମହାମନାଃ
ତାପରେ ସେ ନାରାୟଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ଆପଣଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ଶୀର୍ଷ ନମାଇ ମହାମନା ଦେବୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
ସଖା ମମ ହୃଷୀକେଶ ସ ଚ ମାମାହ ନିତ୍ଯଶଃ
"ହୃଷୀକେଶ, ସେ ମୋର ବନ୍ଧୁ, ସେ ସବୁବେଳେ ମତେ ଏହି କଥା କହେ।"
ପିଶାଚସ୍ଯାପି ଯକ୍ଷସ୍ଯ ନ ଚୈଵାନ୍ଯସ୍ଯ କସ୍ଯଚିତ୍
"ପିଶାଚ, ଯକ୍ଷ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।"
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ବିଲ୍ଵେନ ସ ଦେଵଃ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ
ବିଳ୍ବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେ ପରମେଶ୍ୱର ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ଦେବ—
ସ ପ୍ରଵିଶ୍ଯାଶ୍ରମଂ ଦେଵଂ କପିଲେନ ପ୍ରପୂଜିତଃ ।। ୫.୨.୮୩.
ସେ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ କପିଳଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ।
ଭଗଵନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵେଦଵେଦାଂଗପାରଗ
"ଭଗବନ୍, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଜ୍ଞାନୀ—"
ପ୍ରସାଦିତୋଽହଂ ବିଲ୍ଵେନ ନୃପେଂଦ୍ରେଣ ପୁନଃପୁନଃ
"ମୁଁ ବିଳ୍ବ ନାମକ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁନିପୁନି ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଛି।"
ତ୍ଵଯା ପ୍ରୋକ୍ତଂ ବିଭେମୀତି ବ୍ରୂହି ତସ୍ମାଦନୁଗ୍ରହାତ୍
"ତୁମେ କହିଛ, 'ମୁଁ ଡରୁଛି'। ଦୟାକରି ଏହି କଥା କହ।"
କପିଲସ୍ତ୍ଵେଵମୁକ୍ତୋ ଵୈ ଵିଷ୍ଣୁନା ମଧୁରଂ ଵଚଃ
ଏପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କପିଳ ମଧୁର କଥା କହିଲେ।
ନାହଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେ ବିଭେମୀତି ତେନୋକ୍ତଂ ନୋଚ୍ଯତେ ମଯା ଉଵାଚ ଚକ୍ରମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ଭଯଂ ଵିପ୍ରସ୍ଯ ଦର୍ଶଯନ୍
"ମୁଁ 'ମୁଁ ଡରୁଛି' ଏହି କଥା କହିବି ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ଏହା କହୁନି।" ଏହା କହି, ସେ ଚକ୍ର ଉଠାଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଖାଇଲେ।
ନ ଚେଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯସି ଭୀତୋଽହଂ ଚକ୍ରଂ ତେ ପ୍ରହରାମି ଵୈ
"ଯଦି ତୁମେ ଏହି କଥା କହିବ ନାହିଁ, ମୁଁ ଭୟଭିତ ହୋଇ ତୁମକୁ ମୋ ଚକ୍ରରେ ଆଘାତ କରିବି!"