ହେ ଦେବୀ, ଏହି ପବିତ୍ର ପୁରୀ ହୀରା, ନୀଳମଣି, ବେରିଲ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତ ମଣିର ଆଭାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ରହିଛି। ଏଠାରେ ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଯମ, ବରୁଣ, ବାୟୁ, ସୋମ ଓ ଈଶାନ ଦେବତାମାନେ ସେବା କରନ୍ତି। ଏହି ନଗରୀକୁ ଚିରସୁଖୀ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏଠିରେ ନିୟମିତ ଓ ସଂଯମୀ ଲୋକଙ୍କ ତେଜରେ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ଭାସ୍କର୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇଯାଏ। ଏଠିରେ ଶିବଭକ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁରେ ଲଗ୍ନ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ବସବାସ କରନ୍ତି। ଏଠିର ଇଶ୍ୱରଙ୍କ ଦେହ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୀପ୍ତିମାନ, କେବେ ଲାଲ୍, କେବେ ହଳଦିଆ, କେବେ ଅନ୍ୟ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି। କେବେ ସେ ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, କେବେ ଏକମାତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ। ଏଠିରେ ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ରୋଗ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଆସିଥାଏ। ଦେବୀ, ଏହି ତାଙ୍କର ପାପନାଶିନୀ ଶକ୍ତି ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହାଯାଇଛି। ଏହିପରି ଅଶୀତିଚତୁର୍ଲିଙ୍ଗ ବିଭାଗରେ, ଅବନ୍ତୀ ଖଣ୍ଡରେ, 'ପଟ୍ଟନେଶ୍ୱର ମାହାତ୍ମ୍ୟ' ନାମକ ବତ୍ତିଶ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହି କଥା ପାପନାଶିନୀ, ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ଓ ସମସ୍ତ ଶ୍ରୀ-ସମୃଦ୍ଧି ଦାନ କରିଥିବା ବିଶେଷ ମନିଯାଏ। ଦୀର୍ଘଦିନ ପୂର୍ବରୁ, ରାଥନ୍ତର କଳ୍ପରେ, ଏକ ପୃଥିବୀର ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଉଦାର ହୃଦୟ ଓ ଅତି ଶୂରବୀର ଥିଲେ। ଶତ୍ରୁ, ପୁତ୍ର ଓ ବନ୍ଧୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସେ ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଓ ପରଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ମାତା ତାଙ୍କୁ ଜୀବନଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପ୍ରିୟ ଭାବେ ଭଲପାଉଥିଲେ। ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ନେବା ସହିତ, ସେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ କୋଳରେ ନେଇ ଦୃଢ଼ଭାବେ ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ। ଏହି ଶିଶୁ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସ୍ମୃତି ସହିତ ମାତୃକୋଳରେ ରହିଲେ। ମାତା ଚମକି ନିଜ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ମୋ ଶିଶୁ, ତୁମ ମୁହଁରେ ଏହି ହାସି କାହିଁକି?" ତେଣୁ ଶିଶୁ ମାତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏଠି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିବା ଜଣେ ଶିଶୁ ଚୋର ଅଛି, ଯିଏ ଦ୍ୱିତୀୟ ଥର ପୁଣି ଶିଶୁ ଚୋରି କରିଛି। ମା, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ମୋ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିରୁ ତୁମ ସ୍ୱାର୍ଥ ଚାହୁଁଛ। ଶିଶୁ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ଓ ସ୍ନେହରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏଠି ଲୋଭୀ ବିଲେଇ ନିଜ ଲାଭ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମତେ ଦୃଢ଼ ନଜରେ ଦେଖୁଛି। କିନ୍ତୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସମୟ ଆସିଲେ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା ଫଳ ଭୋଗ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ। ପୁତ୍ର ସହିତ ଏହି ବନ୍ଧନ ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ସାତ୍ ଦିନ ପରେ ଅବଶ୍ୟ ଛିଣ୍ଡିଯାଏ।" ମାତା କହିଲେ, "ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ତୁମେ ଏପରି କହିଛ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ଭୁଲ। ମୁଁ କେବଳ କୌଣସି ଲାଭ ପାଇଁ ତୁମକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁନି।" ଏପରି କହି, ସେ ଶିଶୁକୁ ଛାଡ଼ି ଶିଶୁଗୃହ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ତାପରେ ସେ ଶିଶୁ, ଯିଏ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମୃତି ସହିତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଚାଲିଗଲେ। ମହାବଳୀ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ନିଜ ପୁତ୍ର ବୋଲି ଭାବି ନେଇଗଲେ। ବିକ୍ରାନ୍ତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଓ ଦ୍ୱିଜ ବୋଧଙ୍କ ପୁତ୍ର ଦୁଇଜଣ ନିୟତ ଭାବେ ନେଇଯିବାଗଲେ। ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଦେମନୀ ତୃତୀୟ, ବୋଧଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ଭକ୍ଷିଗଲେ। ତାପରେ ଗୁରୁଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ସୁପାରିଶ ହେଲା। ମୋ ଦୁଇଜଣ ମାଁ ମଧ୍ୟରୁ କାହାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଦେଉଁ—ଯିଏ ଜନ୍ମ ଦେଇଛି, କିମ୍ବା ଯିଏ ପାଳନ କରିଛି? ଏହି ଉତ୍ତମ ମହିଳା, ଜନକଙ୍କ କନ୍ୟା, କି ତୁମର ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ନୁହେଁ କି? ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଆନନ୍ଦ କହିଲେ: "ସେ ମା, ଚୈତ୍ର ମାସରେ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିଲେ, ଏହି ଚୈତ୍ର ଦ୍ୱିଜ ଗୃହରେ ଅଛି।" ଏହି ସମୟରେ ଶିକ୍ଷକ ପଚାରିଲେ: "ତୁମେ କିଏ? ଏହି ଚୈତ୍ର କିଏ, ଯାହାକୁ ତୁମେ କହୁଛ?" ତାଙ୍କର ମନ ଭ୍ରମିତ ଥିଲା, କିଛି ବୁଝିପାରୁନଥିଲେ। "କିଏ କାହାର ପୁତ୍ର, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କିଏ କାହା ସମ୍ପର୍କୀତ ନୁହେଁ?" ଏପରି ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଲୋକକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ, ଏହି ଇହଲୋକରେ ଜୀବମାନେ ଏହି ସଂସାର ରୂପୀ ଅବସ୍ଥା ଭୋଗ କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀରେ ସେ ଅସହ୍ୟ, ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମାପୁତ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା। ଏହିପରି ଶ୍ରୀ ପଟ୍ଟନେଶ୍ୱରଙ୍କ ମହାତ୍ମ୍ୟ ଓ ଏହି ଜନ୍ମ-ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ମାତୃସ୍ନେହ ଓ ସଂସାରର ଗଢ଼ ରହସ୍ୟ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ।