ସରୟୂ ନଦୀ, ଜଳର ଆକାରରେ, ନିଜର ଅସଲ ସ୍ୱରୂପରେ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ ଅଟୁଟ ରୂପରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛି ଏବଂ ସଦା ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ଗୋ-ମାସ, ପକ୍ଷୀ, ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅପବିତ୍ର ଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଦୀର ଉପକାର ପାଇଥାନ୍ତି। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ ଶୂର୍ପକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇଥିବା ମହାମୁନି ନିରବ ହୋଇଗଲେ। ଏହି କଥାର ଏକେକ ଅଂଶ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବରଣୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଛି, ଅନୁକ୍ରମରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ଅନ୍ତର୍ଗତ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ମୋର ପ୍ରଶ୍ନାନୁସାରେ ତୁମେ ତୀର୍ଥର ଫଳ କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଏବଂ ଅନୁକ୍ରମରେ କହ। ଯେପରିକି, ବିଶ୍ବଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ଯାତ୍ରା ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶୁଣି, ଆୟୋଧ୍ୟା ଏବଂ ସତରି ସଂସ୍କୃତ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ଅନୁକ୍ରମରେ ଦେଖିବା ଯାତ୍ରା, ଏହି ଯାତ୍ରା କ୍ରମରେ ଶୁଣିବା ଅତି ଉପକୃତିକର। ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣୀ ମନ, ବାଣୀ, ଶରୀରରେ ପବିତ୍ରତା ରଖି ଏବଂ ଅନ୍ତଃକରଣ ନିର୍ମଳ ରଖି ନିୟମିତ ରିତିରେ ତୀର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଏ। ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ ମନର ପବିତ୍ରତା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ତୀର୍ଥସ୍ଥଳର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଛି। ତାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କହିଲେ, "ଅପରାଧ ନଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ମନସିକ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳ ବିଷୟରେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।" ସତ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ, କ୍ଷମା ଏକ ତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଏକ ତୀର୍ଥ। ଜ୍ଞାନ ଏକ ତୀର୍ଥ, ତପସ୍ଵି ଏକ ତୀର୍ଥ—ଏଭଳି ସପ୍ତତୀର୍ଥ ବିବରଣା ଦିଆଯାଏ। ଶରୀର କେବଳ ଜଳରେ ପବିତ୍ର ହେଲେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ କୁହାଯିବ ନାହିଁ; ପୃଥିବୀର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳର ମହତ୍ତ୍ୱ କାହିଁକି ଅଛି ତାହା ଶୁଣ। ଯେପରି ଶରୀରର ଅଂଶଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଭୂତୀର୍ଥ ଓ ମନସିକ ତୀର୍ଥ ଦୁଇଟିରେ ରହିବା ଉଚିତ। ତୁମେ ମଧ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିର୍ମଳ ଅନ୍ତଃକରଣ ସହିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ନିୟମ ମୁଁ ପ୍ରକ୍ରମରେ କହିବି। ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ଏବଂ ଜଳରେ ମୃତ୍ୟୁ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଅଟୁଟ ଆସକ୍ତି ମନର ମଳ। ଅନ୍ତର୍ଗତ ମନ ଦୃଷ୍ଟ ହେଲେ, ତୀର୍ଥସ୍ଥଳରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ମିଳେ ନାହିଁ। ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପସ୍ଵି, ପବିତ୍ରତା, ତୀର୍ଥସ୍ଥଳରେ ସେବା, ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଠ—ଏହି କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦଳକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ରହେ, ସେଉଁଠି ମନସିକ ତୀର୍ଥର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ବିବରଣା କରିଛି। ପ୍ରଭାତ ହେଲେ, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂଗମରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଚକ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହରିଙ୍କୁ ଚକ୍ର ସହିତ ଦେଖିପାରେ। ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଏହି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ନିୟମିତ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଆୟୋଧ୍ୟା ଦେଖିବା ଉଚିତ। ବନ୍ଦୀ, ଶୀତଳା ଏବଂ ବଟୁକା ଦେଖିବା ଉଚିତ। ପିଣ୍ଡାରକ ଦେଖି, ପରେ ଭୈରବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। ଅପଗମ ଚନ୍ଦ୍ରର ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନ ମଙ୍ଗଳ କୁ ଉତ୍ସର୍ଗ କରି, ପୂର୍ବେ କୁହାଯାଇଥିବା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ହୁଏ। ପ୍ରଭାତ ହେଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାକୁଣ୍ଡର ଜଳରେ ନିମ୍ନ ହେବା ଉଚିତ। ମନ୍ତ୍ରେଶ୍ୱର ଦେଖି, ବିଦ୍ୟାର ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ହୁଏ। ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରରେ ସ୍ନାନ କରି, ଶରୀର ଉପରେ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ; ଏହିପରି କଲେ ଉଚ୍ଚତମ ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଏପରି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି, ଏହା ଶୁଭ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ। ଯେଉଁଠି ଏହି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ନିୟମିତ କରାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଏହି କାରଣରୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ବିଳମ୍ବ ନ କରି ଯିବା ଉଚିତ। ଆୟୋଧ୍ୟା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ, ଆୟୋଧ୍ୟା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଅଟୁଟ। ଆୟୋଧ୍ୟା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଚକ୍ରରେ ବିସ୍ଥାପିତ ଉଚ୍ଚତମ ନିବାସ। ଏପରି, ମୁଁ ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେଇଛି। ଅନ୍ତେ, ତପସ୍ଵିର ଧନ ଭାଇଥିବା ବ୍ୟାସ ମୁନି ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଏହି କଥା କହିଲେ।