ଏକଥା ସେଇଁ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିୟମ ଓ ଶିଳ୍ପରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥାଏ, ବିଶେଷକରି ନିଜ ଜନ୍ମଭୂମିରେ, ସେମାନେ ନିଜ ଜନ୍ମସ୍ଥଳୀକୁ ଦେଖିବା ମାତ୍ରରେ ଏହି ନିଷ୍ଠାର ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ଭୂମିକୁ ଦେଖିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଏହି ପବିତ୍ରତାର ଫଳ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। କାଶୀରେ ହଜାର-ହଜାର ଯୁଗ ରହିଲେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ, ଗୟାରେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଓ ପରମ ପୁରୁଷଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ମଥୁରାରେ ଗୋଟିଏ ଯୁଗ ରହିଲେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ପୁଷ୍କର, ପ୍ରୟାଗରେ ମାଘ କିମ୍ବା କାର୍ତ୍ତିକ ମାସରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ ଅବନ୍ତୀରେ କୋଟି-କୋଟି ଯୁଗ ରହିଲେ ଯେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ସେମାନେ ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀରେ ଷଷ୍ଠି ହଜାର ବର୍ଷ ସ୍ନାନ କଲେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଏହି ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଏକ ମାତ୍ର ରାମଙ୍କୁ କ୍ଷଣମାତ୍ର ଚିନ୍ତନ କଲେ ମିଳିଯାଏ। ଯିଏ କେଉଁଠି ଥାଏ, ଯଦି ମନରେ ଅୟୋଧ୍ୟାର ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ମହାପୁଣ୍ୟର ଅନୁଭୂତି କରେ। ସରୟୂ ନଦୀ ନିଜେ ଜଳର ଆକାରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ମୋକ୍ଷ ଦାନ କରିଥାଏ। ଗୋ, ପକ୍ଷୀ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପାପୀ ଜନ୍ମର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୁଣ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୁଏନାହିଁ। ଏପରେ, କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ମହାର୍ଷି ଚୁପ ହୋଇ ଗଲେ। ଏହି କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ କ୍ରମିକ ଭାବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ। ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ଆପଣ ମୋତେ ଏହି କ୍ରମ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କୁହନ୍ତୁ। ଯେପରି, ବିଶ୍ୱବିଦ୍ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜନଙ୍କ ଯାତ୍ରାକୁ କ୍ରମିକ ଭାବରେ ଶୁଣିଲେ, ସେପରି ଅୟୋଧ୍ୟା ଓ ସତରି ତୀର୍ଥକୁ ଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଶବ୍ଦ ଓ ଶରୀର ସହିତ, ଅନ୍ତଃକରଣ ନିର୍ମଳ ରଖି, ଯେଉଁ ଭଳି ଯାତ୍ରା କରେ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର ଫଳ ଲାଭ କରେ। ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କଲେ ମନ ପରିଷ୍କୃତ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ପୂଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ତାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି କହିଲେ, "ହେ ନିର୍ମଳ ଜୀବ, ମୋ ଠାରୁ ମନସିକ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ସତ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ, କ୍ଷମା ଏକ ତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଏକ ତୀର୍ଥ। ଜ୍ଞାନ ଏକ ତୀର୍ଥ, ତପ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ—ଏହିପରି ସାତ ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥ ଉଲ୍ଲେଖିତ।" "କେବଳ ଜଳରେ ଶରୀର ପରିଷ୍କାର କଲେ ସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ; ପୃଥିବୀର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ମହିମା ଶୁଣ। ଶରୀରର ଅଂଶମାନେ ମଧ୍ୟ ବେଶି କିମ୍ବା ମଧ୍ୟମ ଥାଏ, ଏହିପରି ପୃଥିବୀ ଓ ମନସିକ ତୀର୍ଥରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ।" "ଏହିପରି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଦ୍ଧ ଅନ୍ତଃକରଣ ନିୟେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ ଏବଂ ବିଧି ଶିଖେଇବି। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଜଳରେ ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଥିବା ଦେଖାଯାଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଅତି ଆସକ୍ତି ମନର ମଳ। ମନ ମଳିନ ହେଲେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ।" "ଦାନ, ଯଜ୍ଞ, ତପ, ପବିତ୍ରତା, ତୀର୍ଥସେବା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରପାଠ ଏହି ସବୁ ମନସିକ ତୀର୍ଥର ଲକ୍ଷଣ। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ସହ ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେ ତୀର୍ଥ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।" "ଏପରି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମନସିକ ତୀର୍ଥର ଲକ୍ଷଣ କହିଦେଲି।" "ପ୍ରଭାତେ ଉଠି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ତ୍ରିବେଣୀ ସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଚକ୍ରତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଚକ୍ରଧାରୀ ହରିଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଏ। ଏକାଦଶୀ ତିଥିରେ ଏହି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ଶୁଭ ଫଳ ଦେଇଥାଏ।" "ନିତ୍ୟ କର୍ମ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। ବନ୍ଦୀ, ଶୀତଳା ଓ ଭଟୁକ ଦେବୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବା ଦରକାର। ପିଣ୍ଡାରକ ଦେଖି, ପରେ ଭୈରବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଥୀ ତିଥିରେ, ଯାହା ମଙ୍ଗଳ ଦିନରେ ପଡ଼େ, ପୂର୍ବୋକ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ।" ଏହିପରି ତୀର୍ଥ ଓ ମନସିକ ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ମହାପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ସ୍ନିଗ୍ଧ ଶବ୍ଦରେ ଉପଦେଶ ଦେଲେ।