ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ର ଅନେକ ରୂପର ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଆକର୍ଷଣ କରୁଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏଠା ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ସଦା ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ତୀର୍ଥ ହେବାକୁ ପାରିଥିଲା। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ଏଠାରେ ତୁମ ପିତା, ତପସ୍ୟାର ଧନ ମହାର୍ଷି ଗୌତମଙ୍କର ମହାପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଆଶ୍ରମ ରହିଛି। ଏଠାରେ ଥିବା ଶୁଭ ନଦୀ ‘ତମସା’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏଠି, ବିଶେଷକରି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ପିତୃକର୍ମ କଲେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହାଫଳ ମିଳେ, ବିଶେଷତଃ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ। ଏହିଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏବେ ମୁଁ ତମକୁ ତମସା ନଦୀକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିକି ଅନ୍ୟ ଏକ ଅତି ମଙ୍ଗଳମୟ ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ କହିବି। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଥୀ ଦିନରେ ଏଠାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ ମହାଶୁଭ ମିଳେ, ଏବଂ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ବିନଶ୍ୱର୍ଗତ ହୁଏ। ଏହିଠାରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ‘ଭୈରବ’ ନାମକ ଏକ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବାସୁଦେବ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଭୈରବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜିଲେ ମନୋବାଞ୍ଛା ସଦା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏହି ସ୍ଥାନ ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ କୃଷ୍ଣାଷ୍ଟମୀ ଦିନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଥିଲା। ଏଠି ଜନମାନେ ପଶୁ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଦାନ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଭୈରବଙ୍କର କୃପାରେ ଏଠି ନିବାସ ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ରହିତ ହୁଏ। ଏଠିର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅତି ଆନନ୍ଦମୟ ‘ଭରତକୁଣ୍ଡ’ ଅଛି। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ଅପାର ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଦେବତାମାନେ ଉପଯୁକ୍ତ ଭାବେ ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୃଙ୍ଗାର କରି ସାଧାରଣ ଭାବେ ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସହ ହୃଦୟରେ ରାମଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେଠି ମହାରାଜା ଭରତ ଏକ ବଡ଼ ଜଳାଶୟ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ଏହି କୁଣ୍ଡ ଅନେକ ଶୁଭ ଗୁଣରେ ଭରିଆ, ହଂସ, କଦମ୍ବ, ଚକ୍ରବାକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶୁଭ ପକ୍ଷୀମାନେ ଏଠାରେ ରହନ୍ତି। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ, ଶୁଦ୍ଧ ଆନନ୍ଦ ଓ ମୋଦ ମିଳେ; ପିତୃଦେବତା ତୃପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି। ଏଠି ଦ୍ୱିଜାତିକୁ ସୁଯୋଗ ଅନୁସାରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଭୋଜନ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ‘ଜଟାକୁଣ୍ଡ’ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥକୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ପୂର୍ବତନ କୁଣ୍ଡଗୁଡିକରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭରତଙ୍କୁ ପୂଜିବା ଉଚିତ; ଚୈତ୍ର କୃଷ୍ଣ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ ବାର୍ଷିକ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପାଳିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ଭରତକୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରଥମେ ରାମ ଓ ସୀତା, ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜିବା ଉଚିତ। ଏଠି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅଜିତଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଫଳତା ମିଳେ। ଏଠି ଉତ୍ସବ ଗୀତ-ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ରର ଧ୍ୱନି ସହିତ ଉଲ୍ଲାସରେ ପାଳିତ ହୁଏ। ଏଠାରୁ ଉତ୍ତରେ ଏକ ଶୁଭ ‘ବୀରଙ୍କ ଚିହ୍ନ’ ଅଛି। ଏଠି ପ୍ରସ୍ନାନ କରି ସେଠାରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି ଅୟୋଧ୍ୟାର ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା ବୀର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏଠି ଉପଯୁକ୍ତ ବିଧିରେ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଧୂପ, ଭୋଗ ଦାନ କଲେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରାଯାଏ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପୂରଣ ହୁଏ। ଏଠିରୁ ଦକ୍ଷିଣରେ ରାକ୍ଷସୀ ସୁରସାଙ୍କ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ତାଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ତାଙ୍କୁ ରାମ, ମହାକାର୍ମା, ଲଙ୍କାରୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଥିଲେ। ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରି, ସମ୍ମାନ ସହିତ ଦର୍ଶନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ଗୀତ, ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଓ ନୃତ୍ୟ ସହିତ ଅତି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରିବା ଦରକାର। ନବରାତ୍ରିର ତୃତୀୟ ଦିନରେ ବାର୍ଷିକ ଯାତ୍ରା ହୁଏ, ଯାହା ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗୀତ, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଉତ୍ସବ ଦ୍ୱାରା ମନୋମୁଗ୍ଧକର। ଏହିପରି କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସଦା ସୁରକ୍ଷା ମିଳେ। ଏଠିରୁ ପଶ୍ଚିମେ ମହାମୁନି, ଏକ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଗନ୍ଧ, ପୁଷ୍ପ, ଅକ୍ଷତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପୂଜିବା ଦରକାର।