ପୁଷ୍କର ଦିଅରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ, ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଅନେକ ହଜାର, ଅନେକ କୋଟି ସଂଖ୍ୟାରେ ଅଛି। ପର୍ବତ ଉପରେ କିନ୍ନରମାନେ ମିଷ୍ଟ ଭଳି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ଝରାଇ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏତେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ, ମୁଁ ତୀର୍ଥଗୁଡିକର ସଂଖ୍ୟା ଜାଣିନି। ତଥାପି, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୁଖ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଓ ତାହାର ଉପଦେଶ ଦେବି। ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନଗୁଡିକ ସବୁଠୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଅବଶ୍ୟକ ଅନୁଷ୍ଠିତ କରିବା ଦରକାର। ଯେଉଁଠି ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସଠିକ୍ ଭାବେ କରିଥାଏ, ସେ ଶିବଙ୍କ ସମାନ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଫଳ ବୈଶାଖ ମାସର ଶେଷରେ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ମିଳିଯାଏ। ମାଧବ ମାସରେ ଅବନ୍ତୀ ତୀର୍ଥରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦରକାର। ନିୟମ ଅନୁସାରେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରି, ବାର୍ଷିକ ବ୍ରତ ପାଳନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ପୂତି ହୋଇଯାଏ। ସେ ଅନେକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମହିମା ଶିବଦେବ ଉପରେ ଭକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି କରେ, ଖ୍ୟାତି ଦେଇଥାଏ, ଓ ପୁଣ୍ୟ ବୃଦ୍ଧି କରେ। ଏହିଭଳି ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ରର ମହିମା ବିବରଣ ଅନ୍ତିମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀ ବ୍ୟାସ ଓ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ଆଲୋଚନାରେ ଅବନ୍ତୀ ଖଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ପୁସ୍ତକରେ, ଏଠାରେ ଶ୍ରୀ ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଅସୀ ପ୍ରଥମ ହଜାର ଶ୍ଳୋକ ଅଛି। ପରେ, ଶ୍ରୀ ଗଣେଶଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ସ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ କେଉଁଠିଠି ସ୍ଥାନ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ସତର୍କତା ସହ କହ। ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ଯାଇଥିଲେ। ଯମୁନା ଦେବୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କନ୍ୟା, ବିଶ୍ୱର ପବିତ୍ରତା ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହାପରି ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ଭିତସ୍ତା, ଏବଂ ଅମରକଣ୍ଟକରେ ନର୍ମଦା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର। କେଦାର, ପୁଷ୍କର ଏବଂ କାୟାବରୋହଣ ମଧ୍ୟ ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଅଛି। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀ ମହାକାଳ ଅବସ୍ଥିତ, ଯିଏ ପାପର ଧନକୁ ଦହି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, କଳିଯୁଗର ପାପ ନଶ୍ଟ କରିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ସେଗୁଡିକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଦରକାର। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସଦା ବିଶେଷ ଭାବେ ମୋ ପ୍ରିୟ। ଏଠାରେ ଏକ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ ନିକେତନ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଥାଏ। ନୀଳଗଙ୍ଗା ଚାରିଟିଏ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ପ୍ରାଥମିକ ଏବଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଦୀ। ଏହା ଗଙ୍ଗାଠାରୁ ତିନିଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଏଗାରୋଟି ରୁଦ୍ର ଓ ବାରୋଟି ଆଦିତ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ମହାକାଳ ତୀର୍ଥର ଶୁଭ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯାଇଥିଲି। ଏକ ଯୋଜନ ପରିମାଣର ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଏହି ସମସ୍ତ ସଂଖ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗଗୁଡିକର ବିବରଣୀ ଦିଅ, ଯେଉଁଠି ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଥାଏ। ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ୍ୱର ସବୁଠୁ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଉମା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଏହି କ୍ଷେତ୍ର କିପରି ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ୍ୱର ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା? ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିଥାଏ ଓ ଚାହିତା ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଦେବତାମାନେ ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୋଇ, ଉତ୍ସାହ ଓ ଶାସନ ହରାଇ, ପୃଥିବୀରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ଏକ ସମୟରେ, ଏହି ଦେବତାମାନେ ଏକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ଦେଖିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇଲେ। ଦାନବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ପରାଜିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଶ୍ୱର୍ଗରୁ ଚ୍ୟୁତ ହୋଇଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ, ତେଣୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ରୋଷିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର କିରଣରେ ଦାନବମାନେ ଦହିଗଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦହିଗଲେ। ଏହିଭଳି ଅବନ୍ତୀ ଓ ମହାକାଳ ତୀର୍ଥର ମହିମା, ତୀର୍ଥର ସଂଖ୍ୟା, ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତା, ଏବଂ ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ୍ୱର ନାମର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏକ ପବିତ୍ର ଆଲୋଚନାରେ ବ୍ୟାସ ଓ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଉମାଙ୍କୁ ବିବରଣ କରାଯାଇଛି।