ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ଜନମନେ ଗ୍ରହ ଦୋଷ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏଥିଲେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷମାନେ ଯେଉଁମାନେ କ୍ଷେତ୍ରର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉପାସନା କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ପାଇଥିଲେ। ପୁତ୍ର ନଥିବା ଲୋକ ପୁତ୍ର ପାଇଥିଲେ, ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଧନ ପାଇଥିଲେ। ତାଙ୍କର ବଂଶ ଅନନ୍ତ ହେଉଥିଲା, ଏବଂ ସେମାନେ ଶିବର ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହେଉଥିଲେ। ଏହି ଅବନ୍ତୀ ତୀର୍ଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ପବିତ୍ର ଓ ବେଦାନୁସାରୀ। ଏହି ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଥିଲା—ଏଠାରେ କେତେ ତୀର୍ଥ ଅଛି? ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଲୋଚନା, ଏବଂ ନାରଦ ଋଷିଙ୍କ ଜ୍ଞାନ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହେଉଛି। ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲେ। ନାରଦ ଋଷି ପୂର୍ବରୁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ଏବେ ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ବିଷୟରେ କଥା କହାଯାଉଛି। ପୁଷ୍କର ଆଦି ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ପୃଥିବୀରେ ଥିବା ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ—ସେମାନେ ଅସଂଖ୍ୟ, ଲକ୍ଷ-କୋଟି ଅଛି। ପର୍ବତରେ କିନ୍ନରମାନେ ମିଷ୍ଟ ଭଳି ଜଳ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ପୃଥିବୀରେ କେତେ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ତାହା ମୁଁ ଜାଣେ ନାହିଁ, ତଥାପି ମୁଁ ପ୍ରମୁଖ ବିଷୟଗୁଡିକ କହିବି। ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଉପବାସ ଓ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଅବଶ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଏହି ଉପାସନା ସଠିକ୍ ଭାବେ କରେ, ସେ ଶିବଙ୍କ ପରି ହେଉଥିଲେ। ଏହାର ଫଳ ବୈଶାଖ ମାସର ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଭିତରେ ମିଳିଥିଲା। ମାଧବ ମାସରେ ଅବନ୍ତୀ ତୀର୍ଥରେ ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ନିୟମାନୁସାରେ ବାର୍ଷିକ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ସ୍ନାନ କଲେ, ଲୋକ ପବିତ୍ର ହେଉଥିଲେ। ସେମାନେ ଅଧିକ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରି, ଶିବର ଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ଲଭ କରନ୍ତି। ଏହି ମହତ୍ତ୍ୱ ଶିବ ଭକ୍ତି ବୃଦ୍ଧି କରେ, କୀର୍ତ୍ତି ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ବଢ଼ାଏ। ଏଭଳି ଅବନ୍ତୀକ୍ଷେତ୍ରର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିବରଣୀ ଅନ୍ତ ହେଉଛି, ଯାହା ବ୍ୟାସ ଓ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ଆଲୋଚନାରେ, ଅବନ୍ତୀ ଖଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ସଂହିତାରେ, ଏକାଉଁଠି ହଜାର ଶ୍ରୀ ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ, ଶ୍ରୀ ଗଣେଶଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଅନୁରୋଧ ହେଉଛି। ଏହି ସ୍ଥଳଗୁଡିକ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଋଷିମାନେ ପରିଚ୍ଚିନ୍ନ କରିଛନ୍ତି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଝିଅ ଯମୁନା ଦେବୀ ସମସ୍ତ ଲୋକର ପବିତ୍ର କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା, ବିତସ୍ତା, ଅମରକଣ୍ଟକର ନର୍ମଦା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର। କେଦାର, ପୁଷ୍କର ଓ କାୟାବରୋହଣ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ଏଠାରେ ଶ୍ରୀ ମହାକାଳ ବସିଥିଲେ, ଯିଏ ପାପର ଧନକୁ ଦହି ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ, କଳି ଯୁଗର ପାପକୁ ନଶ୍ୱ କରିଥାଏ। ସମସ୍ତ ପୂଜ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ଲିଙ୍ଗ ଏଠି ଅଛି। ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷେତ୍ର ସଦା ମୋତେ ବିଶେଷ ପ୍ରିୟ। ଏଠି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଦେଉଥିବା ସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ। ନୀଳଗଙ୍ଗା ଚତୁର୍ଥ ଓ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ। ଦେବୀ, ଏହି ତୀର୍ଥ ଗଙ୍ଗା ଠାରୁ ତିଣି ଗୁଣା ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ, ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠି ସିଦ୍ଧ ଲିଙ୍ଗଗୁଡିକ ଅଛି, ଯେଉଁମାନେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏଠି ଏଗାରୋଟି ରୁଦ୍ର ଓ ବାରୋଟି ଆଦିତ୍ୟ ଅଛନ୍ତି। ମୁଁ ମହାକାଳ ଅଟାର ଶୁଭ ବନକୁ ଗଲିଥିଲି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଏକ ଯୋଜନ ପରିମାଣରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗ ରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଦେବୀ, ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତା ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବାକୁ ଅନୁରୋଧ ହେଉଛି, ଯେଉଁମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବେ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରନ୍ତି।