ହେ ମହାନୁଭାବ, ଶୁଣ, ଏହି ଅବନ୍ତୀ ଭୂମିରେ ଦେବତା ମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି । ସେଠାରେ ସୋମନାଥେଶ୍ୱର ନାମରେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ପୁନି ଘୁଷ୍ମେଶ୍ୱର ଭାବେ ତାଙ୍କ ମହିମା ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହିପରି ଭୀମଶଙ୍କର ଭାବେ, ତାପରେ ଘଣ୍ଟେଶ୍ୱର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଏ । ସେ ଉଷରେଶ୍ୱର ଓ ପରେ ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ୟେଶ୍ୱର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜିତ । ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା ରାମେଶ୍ୱର ଭାବେ ଓ ଶଙ୍କର ବାଲ୍ମୀକେଶ୍ୱର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ତୀର୍ଥରେ ବିଦ୍ୟମାନ । ତାଙ୍କୁ ବିଘ୍ନହସ୍ତେଶ୍ୱର ଓ ପରେ ଚଞ୍ଚଳେଶ୍ୱର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଯାଏ । କର୍ଣ୍ଣେଶ୍ୱର, ପୃଥୁକେଶ ଭାବେ ଏବଂ ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱର, ହନୁମତ୍କେଶ୍ୱର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ପୂଜା ହୁଏ । ବିନ୍ଦୁକେଶ, ବାଳୁକେଶ୍ୱର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମହିମା ଦିଆଯାଏ । ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛନ୍ତି, ସେଗୁଡିକୁ ଲିଙ୍ଗ ଭାବରେ ମନ୍ୟ କରାଯାଏ । ଚାରିଜଣ ବଡ଼ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରପାଳ ଭାବରେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି । ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ କାୟାବରୋହଣେଶ୍ୱର ବିଦ୍ୟମାନ, ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରରେ ଦର୍ଦୁରେଶ୍ୱର ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ମହାକାଳବନରେ ଏହି ପବିତ୍ର ଲିଙ୍ଗମାନେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ଏଠାରେ ଲିଙ୍ଗର ସଂଖ୍ୟା ଅନନ୍ତ, ତାହା ଜଣାଯିବା ନୁହେଁ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଙ୍କର ତୀର୍ଥ ତାଙ୍କ ନାମରେ ବିଶେଷିତ । ନବଗ୍ରହମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବିବର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ । ନରାଦିତ୍ୟ ଭାବେ ଏବଂ ସୋମେଶ୍ୱର ଭାବେ ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ । ବୃହସ୍ପତିଶ୍ୱର ଓ ଶୁକ୍ରେଶ୍ୱର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଖାଯାଏ । ନବଗ୍ରହମାନେ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ରାଜ୍ୟ ନେଇଯାଏ । ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଗ୍ରହମାନଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ । ଏହିଭଳି, ହେ ବ୍ୟାସ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେବତା ଓ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ବିବରଣୀ ଦେଇଛି । ଯେତେବେଳେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କଷ୍ଟ, ଦରିଦ୍ରତା ଓ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଆସେ—ସେତେବେଳେ ଯେଉଁ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷମାନେ ଏହି ତୀର୍ଥ କ୍ଷେତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ନିୟମିତ ଉପାସନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ପାଆନ୍ତି । ଯେଉଁ ପୁରୁଷଙ୍କ ପୁଅ ନାହିଁ, ସେ ପୁଅ ପାଏ; ଦରିଦ୍ର ଧନ ପାଏ; ତାଙ୍କ ବଂଶ ଅନନ୍ତ ହୁଏ ଓ ଶିବଲୋକରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି । ଏହି ଅବନ୍ତୀ ତୀର୍ଥର ମହିମା ପବିତ୍ର ଓ ବେଦ ଅନୁସାରେ ଅଟୁଟ । ଏହି ସବୁ ଶୁଣିଲେ ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ହେ ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, କେତେ ତୀର୍ଥ ଏଠାରେ ଅଛି? ଏହି ବିଷୟରେ ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱର, ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନାରଦଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସଂବାଦ ହୋଇଥିଲା, ସେଥିରେ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି । ଏହି ପ୍ରକାର, ହେ ପାପ ଶୂନ୍ୟ, ଗତକାଳେ ମତେ ନାରଦ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ କହିବି । ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱାରା ଆରମ୍ଭ କରି, ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଯେଉଁ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକର ସଂଖ୍ୟା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ, କୋଟି କୋଟି । ପର୍ବତ ଉପରେ କିନ୍ନରମାନେ ମିଷ୍ଟି ପାଣି ଝରାଇଥାନ୍ତି । ମୁଁ ଏହି ଭୂମିରେ କେତେ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ତାହା ଜାଣିନାହିଁ । ତଥାପି, ମୁଁ ମୁଖ୍ୟ ତଥ୍ୟ କହିବି । ଏହି ସବୁ ଉପବାସ ଓ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଲୋକ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶମ୍ଭୁ ସମାନ ହୁଏ । ଏହାର ଫଳ ବୈଶାଖ ମାସର ଶେଷ ଦିନରେ, ପାଞ୍ଚ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ମିଳିଯାଏ । ବିଶେଷ କରି ମାଧବ ମାସରେ ଅବନ୍ତୀ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ । ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଏଠାରେ ବାର୍ଷିକ ବ୍ରତ ପାଳନ କଲେ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ।