ଏକ ସମୟରେ, ପବିତ୍ର ସ୍କନ୍ଦପୁରାଣରେ ବ୍ୟାସ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଶିବ ତୀର୍ଥ ଓ ଲିଙ୍ଗର ମହିମା ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ଶିବ ଦେବଙ୍କୁ ନିଜ ଅନେକ ନାମରେ ପୂଜା କରାଯାଏ, ଯେଉଁ ନାମଗୁଡିକ ତୀର୍ଥରେ ଲିଙ୍ଗର ରୂପରେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ଆଦିରୁ ରୂପେଶ୍ୱର ଏବଂ ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମେଶ୍ୱର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପିଶାଚେଶ୍ୱର ଏବଂ ପରେ ସଙ୍ଗମେଶ୍ୱର ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ। ଶିବଙ୍କୁ କରବେଶ୍ୱର ଏବଂ ରାଜସ୍ଥାଳେଶ୍ୱର ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ। ପୁଷ୍ପଦନ୍ତେଶ୍ୱର ଏବଂ ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱର ଭାବରେ ଦେବ ଉପାସିତ। ସ୍ୱପ୍ନେଶ୍ୱର ଏବଂ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଭାବରେ ସେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କାମେଶ୍ୱର, ପ୍ରତିହାରେଶ୍ୱର, ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଜାଳେଶ୍ୱର, ମନ:କାମେଶ୍ୱର, ଦୁର୍ବାସେଶ୍ୱର, ନାଗଚନ୍ଦେଶ୍ୱର, ପାତାଳେଶ୍ୱର, ଗୁପ୍ତେଶ୍ୱର, ଭୀମେଶ୍ୱର, ସହସ୍ରାଭିଧ ଏବଂ ଧନୁର୍ଧର ଭାବରେ ତାଙ୍କ ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ତିତ। ଗଦାଧରେଶ୍ୱର ଏବଂ ବୈଜନାଥ ଭାବରେ ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରାଯାଏ। ସୋମନାଥେଶ୍ୱର, ଘୁଷ୍ମେଶ୍ୱର, ଭୀମଶଙ୍କର, ଘଣ୍ଟେଶ୍ୱର, ଉଷରେଶ୍ୱର, ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ୟେଶ୍ୱର, ରାମେଶ୍ୱର, ଭାଲ୍ମୀକେଶ୍ୱର, ବିଘ୍ନହସ୍ତେଶ୍ୱର, ଚଞ୍ଚଳେଶ୍ୱର, କର୍ଣ୍ଣେଶ୍ୱର, ପୃଥୁକେଶ୍ୱର, ଅବିମୁକ୍ତେଶ୍ୱର, ହନୁମତ୍କେଶ୍ୱର, ବିନ୍ଦୁକେଶ୍ୱର, ଭାଲୁକେଶ୍ୱର ଭାବରେ ତିନି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପୂଜିତ। ଏହି ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଲିଙ୍ଗଗୁଡିକ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ନାନସ୍ଥଳ ଭାବରେ ବିବେଚିତ। ଚାରି ଦ୍ୱାରରେ ଚାରି ମହାନ ଦ୍ୱାରପାଳ ଅଛନ୍ତି, ଦକ୍ଷିଣ ଦ୍ୱାରରେ କାୟାଵରୋହଣେଶ୍ୱର, ଉତ୍ତର ଦ୍ୱାରରେ ଦର୍ଦୁରେଶ୍ୱର ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମହାକାଳବନରେ ଏହି ତୀର୍ଥ ଶୁଧ୍ଧିକର ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଶିବ ଲିଙ୍ଗର ସଂଖ୍ୟା ଅଜଣା। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବତାଙ୍କ ତୀର୍ଥ ତାଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ନବଗ୍ରହ ଦେବତାଙ୍କ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ବିବର୍ଣ୍ତିତ; ନରାଦିତ୍ୟ, ସୋମେଶ୍ୱର, ବୃହସ୍ପତିଶ୍ୱର, ଶୁକ୍ରେଶ୍ୱର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହ ଶିବ ରୂପରେ ପୂଜିତ। ଗ୍ରହଗୁଡିକ ରାଜ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି ଓ ରାଜ୍ୟ ନେଇଯାଉଥାନ୍ତି। ଏହି ଗ୍ରହ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ଗ୍ରହଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ୟାସ, ଏଭଳି ଦେବତା ଓ ତୀର୍ଥ ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ତିତ। ଗ୍ରହ ଦୁଃଖ, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ, ଦୁଃସାଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଯେଉଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଲୋକମାନେ ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପୁତ୍ରହୀନ ହେଲେ ପୁତ୍ର ପାନ୍ତି, ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ରେ ଧନ ଲାଭ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କ ବଂଶ ଅନନ୍ତ ହୁଏ ଓ ଶିବ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଅବନ୍ତି ତୀର୍ଥର ମହିମା ଶୁଧ୍ଧ ଏବଂ ବେଦାନୁସାରେ ଅଟୁଟ। ତଥାପି, ଏଠାରେ କେତେ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଏହି ବିଷୟରେ ଆଉ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ। ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଆଲୋଚନା, ନାରଦ ମୁନିଙ୍କ ସମ୍ବାଦ ଏବଂ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ଏକ ଦୀର୍ଘ ବିବର୍ଣ୍ତନ ଦିଆଯିବାକୁ ଅନୁରୋଧ ହେଲା। ପୂର୍ବେ ମୁଁ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନିତ ହୋଇଥିଲି, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏଠାରେ ଅଛିଥିବା ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବି।