ଏକ ଦିନ, ଦେବୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେବାକୁ ଏକ ଦ୍ୱିଜ ଋଷି ଆରମ୍ଭ କଲେ—"ମେଘମାଳାରୁ ଝରିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଳବିନ୍ଦୁ ଯେତେ, ତାହାର ଗଣନା କରିବା ଅସମ୍ଭବ; ଏହିପରି ଆକାଶରେ ଅସଂଖ୍ୟ ତାରା ଅଛି, ତାହାର ନିର୍ଣ୍ଣୟ କେହି କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀରେ ଏହି ସହର ନିଜେ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଏଠି ନଦୀ, ଝିଲି, କୁଆଁ—ସବୁ ପ୍ରକାରରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ। ମୁଁ ଏଠିରେ ମୁଖ୍ୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ପ୍ରତି ଦିନ ସକାଳେ ଶୁଚିତା ଓ ନିୟମିତ ମନ ନେଇ, ତିନି ଭଳି ଫୁଲ, ତିଳ ଓ ଚାଉଳ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଉର୍ଜା, ମାଧବ, ବୈଶାଖ ଓ ଆଷାଢ଼ ମାସରେ, ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥରେ, ସେଉଁଠି ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ନିୟମାନୁସାରେ କ୍ରିୟା କରିଥିବା ଜଣେ ଭକ୍ତ ସମସ୍ତ ଫଳ ଲାଭ କରିଥାଏ। ଏହି ସବୁ କଥା ମୁଁ ଏବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଏ ତପସ୍ୱୀ ଋଷି, ଦୟାକରି ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହିବେ। ଉମା ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଯେଉଁ ଆଲୋଚନା ହୋଇଥିଲା, ତାହା ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଯେଉଁଠି ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବେ। ମହାଦେବୀ, ମୋର ପ୍ରିୟତମ ତୀର୍ଥ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରିୟ ଭୂମି ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଛି। ନୀଳ ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ସଙ୍ଗମ, ଗନ୍ଧବତୀ ନଦୀ ଏଠି ଅଛି। ଏଠି ଚଉଁଠି ଚଉଁଠି ଦେବ, ଅଠ ଭୈରବ ଅଛନ୍ତି। ଛଅ ଭିନାୟକ ଓ ଚବିଶ ଦେବୀ ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତା ଏଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦଶ ରୂପ ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି—ନାରାୟଣ, ହୃଷୀକେଶ, ବାରାହ, ଧରଣୀଧର, ଏହି ଦଶ ଭାରି ପବିତ୍ର ଏବଂ ପାପ ନାଶକ। ଦେବତାଙ୍କ ନାୟକ ମହାକାଳ ବନରେ ବାସ କରନ୍ତି; ଭିନାୟକ, ଭୈରବ, ଦେବୀ ଓ ବାୟୁପୁତ୍ର ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ବିଘ୍ନହା, ପ୍ରମୋଦୀ ଚତୁର୍ଥୀ ବ୍ରତର ପ୍ରିୟ, ଏହି ଛଅ ଭିନାୟକ ପ୍ରମୁଖ ବିଘ୍ନ ନାଶକ। ବଟୟକ୍ଷିଣୀ, ବୀରଭଦ୍ରା, ଏଠି ଅଠ ମାତୃକା; ମହାମାୟା ଯାହାକୁ ସତୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, କପାଳମାତୃକା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ବ୍ରହ୍ମାଣୀ, ପାର୍ବତୀ, ଯୋଗିନୀ, ଯୋଗଶାଳିନୀ—ଏହି ଦେବୀମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଚର୍ପଟା ମାତୃକା ଓ ବଟା ମାତୃକା ଉପସ୍ଥିତ; ଯୋଗିନୀମାନେ ଉପଲକ୍ଷିତ, ଏହିପରି ଚଷଠି ଦେବୀ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି। ବୈଷ୍ଣବୀ, ବାରାହୀ, ଵିନ୍ଧ୍ୟାବାସିନୀ ନାମ ମଧ୍ୟ ଅଛି। ହନୁମାନ, ଏକାନ୍ତ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, କୁମାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ଦଣ୍ଡପାଣି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମହାଭୈରବଙ୍କ ଅଧୀନ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ଧକାର ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ। କାଳଭୈରବ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଅଠମ ହେଉଛନ୍ତି କ୍ଷେତ୍ରପାଳ; କପର୍ଦୀ, କପାଳୀ, କଳାନାଥ, ବୃଷାସନ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି। ତ୍ରୟମ୍ବକ, ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ, ଚାମର, ଦିଗମ୍ବର ଅଛନ୍ତି। ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଶତ୍ରୁସମୂହ ନାଶକ। ସୁବର୍ଣ୍ଣରେତସ, ଦିନକର୍ତା, ମିତ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ସନାତନ ଅଛନ୍ତି। ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ୍ୱର ଓ ଅନ୍ୟ ମୁଖ୍ୟ ଲିଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ଚଳିଶି ଅଛି। ଅଗସ୍ତ୍ୟେଶ୍ୱର, ଗୁହେଶ୍ୱର ସ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନାଦିକଲ୍ପେଶ୍ୱର, ଶମ୍ଭୁ, ସ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣଜାଳେଶ୍ୱର, କର୍କୋଟକେଶ୍ୱର, ଶମ୍ଭୁ, ଏବଂ ସ୍ରେଷ୍ଠ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ଏଠି ଅଛନ୍ତି। ଏହିପରି ଏହି ତୀର୍ଥର ଦେବତା, ଦେବୀ, ଲିଙ୍ଗ, ମାତୃକା, ଭୈରବ, ଭିନାୟକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟଙ୍କ ବିଶେଷତା ଓ ପବିତ୍ରତା ଏଠି ବିରାଜିତ।