ହେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ନବରାତ୍ରି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ଜୟ କରିଥିବା ସମୟରେ, ସେଠାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଭାରତ ଶୂରବୀର ହୋଇ, ପଦେ ପଦେ ରାମଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ଆଗ୍ରହ କରି ଗଲେ, ସେଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଗାଈ ଦେଖାଦେଲା; ତାଙ୍କର ଉଦର ଥରୁ ଦୁଧ ଝରୁଥିଲା। ଏହି ଦୁଧ ଭୂମିରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହୋଇ ପଚାରିଲେ, “ଏହା କ’ଣ?” ତେବେ ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ଏହି ଭାବେ ସମସ୍ତେ, ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ହୋଇ ଦଉଁଡ଼ିଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ମନୋନିବେଶ କରି କିଛି ଖଣ୍ଡ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ବଳଶାଳୀ ରାମ, ଏହା ହେଉଛି ମଙ୍ଗଳମୟ କାମଧେନୁ। ଏହି ଦୁଧ ମାଧ୍ୟରୁ ରୁଦ୍ର ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ତୁମକୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ତୁମେ ଏଠି ପୋଖରୀ ପାଖରେ ଶୀଘ୍ର ଉପାସନା କର; ଏହି ଦୁଧର ପୋଖରୀରେ, ଏହି ପବିତ୍ର ଲିଙ୍ଗ 'ଦୁଗ୍ଧେଶ୍ୱର' ଭାବେ ପରିଚିତ।" ତାପରେ ରାମ ଏହି ଦୁଗ୍ଧେଶ୍ୱର ଲିଙ୍ଗକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ପୂଜା କଲେ। ଏହି ପୋଖରୀ, ଯେଉଁଠାରେ ସୀତା ଦେବୀ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ଦୁଗ୍ଧର ସଂଗମ ସ୍ଥଳ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସୀତା ପୋଖରୀରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଗ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଜପ, ହୋମ, ଦାନ ଆଦି କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ଅକ୍ଷୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ନିୟମାନୁସାରେ ଦୁଗ୍ଧେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏହିପରି କ୍ରମରେ ଯେଉଁ ଜଣେ ଦୟା ଓ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ, ନିୟମିତ ଭାବରେ ଏହା କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କ ନିକଟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏକ ମହାମନ୍ଦିର ଅଛି। ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରି, ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ରାମଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ। ସେହି ମନ୍ଦିରର ବିପରୀତ ଦିଗରେ 'ହନୁମତ୍କୁଣ୍ଡ' ନାମକ ସ୍ଥାନ ଅଛି। ଏହି ଦୁଇଠି ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ରାମଙ୍କ ପୂଜା କଲେ, ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ପରମ ପବିତ୍ର ଧର୍ମର ଧାମ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଏ। ଏପରି ଉପଦେଶ ପାଇଁ ସମସ୍ତେ ଆଦର ସହିତ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ତପସ୍ଵୀମଣି, ଏହି ଦୁର୍ଲଭ କଥା ଆମକୁ କହିଦିଅ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟାର ପରମ ମହିମା ଯେଉଁଥିରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ତାହା ଆମକୁ ଶୁଣାଅ। ଆମେ କିପରି ନିୟମାନୁସାରେ ପଦକ୍ରମେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ? ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇଯାଏ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।” ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ନାମକ ଗୁପ୍ତ କ୍ଷେତ୍ର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ। ଏଠି ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ, ଦେବତାମାନେ ବିଷ୍ଣୁ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ସଦା ବାସ କରନ୍ତି। ସେମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥାନ୍ତି। ଅନେକ ପଦ୍ମ ଓ କମଳ ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ହ୍ରଦ ଏଠି ଅଛି। ଏହି ହରିକ୍ଷେତ୍ରରେ ସଦା ବାସ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ। ମୁକ୍ତି ଯେପରି ଏଠି ଲଭ୍ୟ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ଏପରି ଲଭ୍ୟ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହା ହେଉଛି ମହାପୁଣ୍ୟମୟ ଅୟୋଧ୍ୟା। ନୈମିଷାରଣ୍ୟ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର, ଗଙ୍ଗାଦ୍ୱାର, ପୁଷ୍କର ତୀର୍ଥରେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଯେପରି ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ଅନ୍ୟଏଠି ଅତିକ୍ରମ କରିଥାଏ; ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ସର୍ବୋପରି। ଅଦୃଶ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଥିବା ଅନେକ ଋଷି, ସିଦ୍ଧପୁରୁଷ ଓ ମହାମୁନିମାନେ ଏଠି ହରିଙ୍କୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଯୋଗଶକ୍ତି ଓ ଆଇଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ ଦେଇଥାନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା, ଦିବ୍ୟ ଋଷି, ଶ୍ରୀ, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ହରିଙ୍କୁ ସଦା ଭକ୍ତି ଭାବରେ ପୂଜନ୍ତି, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ସେମାନେ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି। ଯଦିଓ କିଛି ମନୁଷ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଆସକ୍ତ ଓ ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇବାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବେ, ତଥାପି ଯେମାନେ ବେଦପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ଯଜ୍ଞମଣ୍ଡପରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ଅସଙ୍ଗ ଭାବରେ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କଲେ...