ଏହି ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥର କଥା ଅନୁଯାୟୀ, ଏହି ସ୍ଥାନର ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି ରାମ, ଯିଏ ଭୃଗୁବଂଶୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ସେଠାରେ କୌଶିକୀ ନଦୀ, ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ଜଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦାତ୍ରୀ, ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ରାମେଶ୍ୱରଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରାଯାଏ, ସେଠି ମଣିଷ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଶ୍ରୀମଦ୍ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣର ଅବନ୍ତ୍ୟ ଖଣ୍ଡର ପୂରୁଷୋତ୍ତମେଶ୍ୱର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି, ଯେଉଁଠି ବୃହତ ଅଧ୍ୟାୟର ଏହି ଅଂଶର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର ବିବରଣୀ ଦିଆଯାଇଛି—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଧିକ ମାସରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ମହିମା ବିଷୟରେ ଅଟୁଟ କଥା ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ, ଏକ ସମୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଗୋମତୀ କୁଣ୍ଡର ନିତ୍ୟ ମହାତ୍ମ୍ୟ ବିଷୟରେ ପୂର୍ବରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ କଥା କହାଯାଇଥିଲା। ଏବେ ଏହି ମହାପାପ ନାଶକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥା ଶ୍ରବଣ କରିବା ପାଇଁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦିଆଯାଉଛି। ନୈମିଷାରଣ୍ୟରେ ଶୌନକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ବସିଥିଲେ। ସେହି ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କାଶୀର ଅତିଶୟ ମହିମା ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଉଥିଲା। ବାରାଣସୀ ନଗରୀକୁ ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ପାପ ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅସୀ ଓ ବରୁଣା ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚ କ୍ରୋଶ ଅଞ୍ଚଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଫଳଦାୟକ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମନେ ପକାଇ ବ୍ୟାସଦେବ, ସ୍ୱୟଂଭୂ ଋଷି, କହିଲେ—ଗୋମତୀ ନଦୀ ସମାନ କୌଣସି ନଦୀ ନାହିଁ, ଏବଂ କୃଷ୍ଣା ସମାନ କୌଣସି ଦେବୀ ନାହିଁ। ଏହି ତଥ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବୁଝି ଶୌନକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଗୋମତୀ ତୀରେ ନିଜ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ବ୍ରତ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସେମାନେ ନିଜ ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ନିଜ ଇଛା ପୂରଣ ପାଇଁ ରାମ ଓ ଜନାର୍ଦନ, ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ଗୁରୁଠାରେ ଯାଇ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେମାନେ ଗୁରୁଙ୍କ ଘରେ ନିବାସ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ପ୍ରଭାତ ବେଳେ ଗୁରୁ ଦିଖାଯାଇଲେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ସେମାନେ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, ଗୁରୁମାତା କହିଲେ—ତୁମର ଗୁରୁ ଦୈନିକ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଏଠିକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଏହି କଥା ଶୁଣି କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ଗୁରୁଙ୍କ ଆଗମନ ଅପେକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଲେ। ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଶିଷ୍ଟାଚାର ପ୍ରକାଶ କରିଲେ ଓ ନମ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସ୍ତାବ କଲେ—"ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମେ ଏଠି ରହିବାର କାରଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ପ୍ରଭାତ ବେଳେ ଆମ ପାଖରେ କୌଣସି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।" ତେବେ ବ୍ୟାସଦେବ ନିଜ ବ୍ରତର କାରଣ କହିଲେ—"ଗୋମତୀରେ ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରିବା ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ। ଏହି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇ, ତୁମେ ଯାହା ଉଚିତ ତାହା କର।" ସେଠି, କୁଶସ୍ଥଳୀରେ ଗୋମତୀ ନଦୀର ପୂଜା କରାଯାଇଥିଲା। କଂଠଡେଶ୍ୱରର ଉତ୍ତରେ ଗୋମତୀ ନଦୀ ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ। ପ୍ରଭାତେ ସମସ୍ତେ ଉଠି ଗୋମତୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯାହା ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ସେଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି, ଗୋମତୀ ନଦୀର ଯଜ୍ଞକୁଣ୍ଡରେ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଏଠି ଏକ ଏମିତି ସ୍ଥାନ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମୋକ୍ଷ ପଥ ଉପଲବ୍ଧ ଅଛି। ଗୋମତୀ କୁଣ୍ଡକୁ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି ମଣିଷ ପ୍ରତିଦିନ ସ୍ନାନ କରିବା, ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି କୃଷ୍ଣଜନ୍ମ ଉତ୍ସବରେ ନିଷ୍ଠା କରିଥିବା ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଅନ୍ୟ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ଗୋମତୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି, ଗୋମତୀରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ବସୁଦେବଙ୍କ ସମ୍ମିଳନର ଫଳ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ବିଶେଷକରି, ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରୁ ଏକାଦଶୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ମହିମା ଅତିଶୟ।