ପୂର୍ବକାଳରେ, ପୂନ୍ୟ ତୀର୍ଥସ୍ଥଳରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକର ବିଶେଷ ଫଳ ଲାଭ କରେ ବୋଲି କହାଯାଇଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଫଳ୍ଗୁ ନଦୀ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏବଂ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଅତି ମହତ୍ଵପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠି ଗୟା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଏବଂ ଗଦାଧରଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନର ବିବରଣୀ ମଧ୍ୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଏଠି ଥିବା ପାଷାଣ ଚିରକାଳ ମୃତ୍ୟୁପରେ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଦେବତା, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର ଏବଂ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଗୟାରେ ଜନାର୍ଦନ ସ୍ୱୟଂ ପିତୃରୂପେ ବିଦ୍ୟମାନ ଅଛନ୍ତି। ବ୍ୟାସଜୀ, ପ୍ରାଚୀନ ଅବନ୍ତୀ ନଗରରେ ଗୟା ତୀର୍ଥର ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୋଇଥିଲା, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗୟା ତୀର୍ଥ ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ। ଏଠି ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ସର୍ଗିତ ମହିମା ବିଶେଷ ଭାବେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଗୟା ଅଞ୍ଚଳ ପାଞ୍ଚ କ୍ରୋଶ ବିସ୍ତୃତ ଏବଂ ଗୟାଶିର ଏକ କ୍ରୋଶ ଅଛି। ସମସ୍ତ ଋତୁ ଓ ସମୟରେ ଗୟା ଶ୍ରାଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। ବର୍ଷରେ ଏକ ଦିନ ବିଶେଷ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ଯାହାକୁ ମହାଳୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ସେ ଦିନ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦିଆଯାଇଥିବା ପିଣ୍ଡ ଅବିନାଶୀ ହୁଏ। ଏଠି ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିଲେ ପିତୃମାନେ ଯେପରି ତୃପ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, ତାହା କ୍ରମେ କଳ୍ପ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହେ। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ମହିମା ବିଷୟରେ ଏଉଁ ଆଉ କିଛି କଥା କହିବି। ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଯଜ୍ଞପତ୍ନୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତ, ସେମାନେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ, ଦୁଃଖିତ ହେଇ ଅନେକ ଅଟବୀ ମଧ୍ୟରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଏକ ଦିନ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଲେ ଏବଂ ସମୟୋଚିତ ମୃଦୁ ବାଣୀରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଏହି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତ, ସେମାନେ କାହିଁକି ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ?” ସେମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଆମେ ଜାଣିନାହିଁ, ଆମେ କେଉଁ ଦୋଷରେ ଏହି ଦୁଃଖ ପାଇଲୁ। ଲୋକମାନେ କିଛି ଦୋଷ ଦେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭାଗ୍ୟର କ୍ରମ, ଆମେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ।” ତେଣୁ ଏହି ସ୍ଥାନର ପୂଜା କରିଲେ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି। ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ନାରଦ ମହାର୍ଷି କାଳବନର ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୟା ତୀର୍ଥର ବିବରଣା ଦେଲେ। ସେଠାରେ ଅକ୍ଷୟ ବଟବୃକ୍ଷ ଅଛି, ଯାହା ଅମର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ ଏବଂ ଅଭିଷ୍ଟ ଫଳ ଦାନ କରେ। ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ସେମାନେ ଉପଦେଶାନୁସାରେ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ନଭସ୍ୟ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ସେମାନେ ବ୍ରତ, ଉପବାସ ଓ ଜାଗରଣ କଲେ। ଏହି ଯୋଗାଭ୍ୟାସ ଏବଂ ପୂଜା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାମୀଙ୍କ କ୍ରୋଧରେ ତ୍ୟାଗିତ ସେମାନେ ପୁନଃ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନ ଲାଭ କଲେ। ଏହି ଦିନଠାରୁ ଏହି ସଂସାରରେ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିକୁ ଋଷି ପଞ୍ଚମୀ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ନିବାର ଚାଉଳ ଭୋଜନ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ହେଲେ ନାରୀମାନେ କେବେ ଅପମାନ, ମାତୃବିୟୋଗ, ପୁତ୍ର ବା ଧନ ହରାଇବେ ନାହିଁ। ଅବନ୍ତୀରେ ଏପରି ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଯିଏ ବଡ଼ ଦାନ କରିବେ କିମ୍ବା ଶୃତିଅନୁଶାସନ ପାଳନ କରି ଏହି କଥା ଶୁଣିବେ, ସେ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ। ଏପରି ଭାବେ ଗୟା ତୀର୍ଥର ମହିମା ବର୍ଣ୍ଣନା ଥିବା ପଞ୍ଚାଶି ଅଧ୍ୟାୟର ଏହି ‘ଗୟା ତୀର୍ଥ ମାହାତ୍ମ୍ୟ’ ଅବନ୍ତୀଖଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ସଂହିତାର ଶ୍ରୀମଦ୍ ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ଅଂଶ ଏଠିରେ ସମାପ୍ତ।