ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯେପରି ତୁମକୁ ପୂର୍ବରୁ ସଂଖ୍ୟା ଓ ଆୟୁଷ୍ୟ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି, ସେପରି ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ମାସ, ଋତୁ, ଦିନ-ରାତି, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ କେମିତି ସମୟକୁ ଗଣନା କରନ୍ତି, ତାହା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅନୁସୂଚନା କରିଛନ୍ତି। ଦୁଇପକ୍ଷ ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୁଇମାସ ମିଶି ଏକ ଋତୁ ହୁଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଦୁଇଟି ଚଳନା ଅଛି, ଯାହା ସଂଖ୍ୟା ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ସମୟଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦିନ-ରାତି ଏହି ଅନୁସାରେ ଗଣାଯାଏ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ଏହି ସମୟଟି ଅତି ପବିତ୍ର। ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଦିନ-ରାତି ଦିନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଚଳନା ସମୟରେ ହୁଏ। ଦେବତାଙ୍କର ଏକ ବର୍ଷ ମାନବଙ୍କର ଶତଗୁଣ ଅଧିକ, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କର ହଜାର ବର୍ଷ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଅଧିକ। ଦସ ଦିନ ଓ ଦସ ରାତି ମିଶି ଏକ ପକ୍ଷ ହୁଏ, ଏହିପରି ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଋତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି। ଏହିପରି, କୃତୟୁଗର ଅବଧି ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ, ତ୍ରେତାୟୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ, ଦ୍ୱାପରୟୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ, ତାହାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ଦୁଇଶେ ଦୁଇଶେ ବର୍ଷ, ଏବଂ କଳିୟୁଗ ହଜାର ବର୍ଷ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଏହିପରି, କୃତୟୁଗର ଚାରିହଜାର, ତ୍ରେତାର ତିନିହଜାର, ଦ୍ୱାପରର ଦୁଇହଜାରଚାରିଶେ, ଏବଂ କଳିର ହଜାରଦୁଇଶେ—ମୋଟେ ଏ ଯୁଗମାନେ ଦ୍ୱାଦଶସହସ୍ର ବର୍ଷ ହୁଏ। ଏହା ପରେ, ପୁନଃ ପ୍ରଭୁ ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ତିଆରି କରନ୍ତି। ଏକ ଯୁଗ ଯଦି ଏକାତ୍ତିରିଶ ଥର ଗୁଣନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହି ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଅବଧି ଗଣାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଚଳନା ପୁଣି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ପରେ ପୁନି ଏକ ନୂତନ ମନୁ ଆସନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ସମୟ ଆଉଥରେ ଆସେ। ସେହି ସମୟରେ ସତ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟା ଋଷିମାନେ ପୁଣି ଏହି ଚଳନାକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ରାତି ଚାଲିଥାଏ, ଏହି ଅନୁସାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ହଜାର ଯୁଗ ସମାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି ଏକାତ୍ତିରିଶ ଯୁଗ ଓ ତାହାର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକୁ ତୁମକୁ କୁହିଦେଲି। ଏହିପରି ଚୌଦ୍ଦ ମନୁ ଅଛନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଯଶସ୍ବୀ ଓ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି ମନୁମାନେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଲୋକପାଳ ଓ ଶୁଭକର ଭାବେ ପୃଥିବୀରେ ପୂଜିତ। ମନ୍ୱନ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଳୟ ଘଟେ, ପ୍ରଳୟ ପରେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ ବିବରଣୀ ଶତବର୍ଷ ଧରି କହିଲେ ମଧ୍ୟ ସମାପ୍ତ ହେବ ନାହିଁ। ଭାରତ, ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଲୟ, ଦେବମାନେ ଓ ସପ୍ତ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠି ବସନ୍ତି, ଏହି ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ହଜାର ଯୁଗ ସମାପ୍ତ ହେଲେ ଏକ କଳ୍ପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ କରି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ। ବ୍ରହ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସୃଷ୍ଟା, ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପ ଶେଷରେ ସେ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ସେ ଏକାକି ବ୍ୟାସ, ମହାଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକତ୍ର ଅଛନ୍ତି। ମହାକାଳ ବନରେ ଥିବା ସେମାନେ ପ୍ରଳୟରେ ବିନାଶ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ସେଠି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗ ରହିନଥାଏ, ସମସ୍ତ କାଳରେ ସେମାନେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ମହାକାଳ ବନରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ମରୀଚି, କଶ୍ୟପ, ରୁଦ୍ର, ଭୃଗୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାନ ଋଷିମାନେ ବସନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, ବ୍ୟାସ, ଏହି କଳ୍ପର ବିଭାଗ ମହାକାଳ ବନରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଏଠି ଅନେକ ଯୋଗ ଚିହ୍ନ ଅଛି, ଏହି ବନରେ ତାହା ଅବିଚଳିତ ଭାବେ ରହିଛି। ପୁନିପୁନି ଏହି ନଗର ଉଦ୍ଭବ ହେବ; ଏହାକୁ 'ପ୍ରତିକଳ୍ପ' ନାମରେ ଭୂମିରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ମିଳିବ, ବ୍ୟାସ।