ଏହିପରି ଭାବେ, ଅବନ୍ତି ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ‘ବିଶାଳାର ବୃତ୍ତାନ୍ତ’ ନାମକ ସତଚଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଲା। ଏହା ପରେ ମୁଁ ଏହି ଶୁଭ ଗଳ୍ପଟି ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିଛି, ଯେଉଁଥିରେ ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ କଥା ଅଛି। ଏହି କଥାଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ, ଗୁପ୍ତରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ବ୍ୟାସଙ୍କର ଏହି ଗଳ୍ପଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଏବଂ ପାପ ନାଶକ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି ଅଧିକାର ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଗଳ୍ପର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଥାଏ। ଏଠାରେ ଯେତେ ଗଣନା ଅଛି, ତାହା ସବୁ ଶୁଣ, ହେ ଉତ୍ତମ ଦ୍ୱିଜ। ସେହି ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ସଂଖ୍ୟା ବିଷୟରେ କହୁଛି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ଗୋଟିଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତିରିଶି କଳା ରହିଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ବିଶେଷ ଗତି ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ସାନ୍ଧ୍ୟାକାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ପକ୍ଷ, ମାସ, ଋତୁ ଏବଂ ଅୟନ ମଧ୍ୟ ବିବେଚନା କରାଯାଇଛି। ସଂଖ୍ୟା ଏବଂ ଆୟୁ ଏହିପରି ରୂପରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଦୁଇ ପକ୍ଷ ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ, ଦୁଇ ମାସ ମିଶି ଏକ ଋତୁ ହୁଏ। ସଂଖ୍ୟା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ ଦୁଇ ଅୟନ ବିଷୟରେ କହନ୍ତି। କାଳ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଦିନ ଓ ରାତି ଏକ ଅଟୁଟ ଗଣନା ଅଟେ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ, ହେ ଦ୍ୱିଜ। ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଉତ୍ତରାୟନରେ ଅଟେ। ଦେବତାଙ୍କର ଏକ ବର୍ଷ ମାନବ ବର୍ଷ ଠାରୁ ଶତଗୁଣ ଅଧିକ, ଏବଂ ଏହିପରି ହଜାର ଦେବବର୍ଷ ଅଟେ। ମାନବମାନେ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଦଶଗୁଣ କଲେ ଏକ ପକ୍ଷ ହୁଏ। ଋତୁ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି। କୃତୟୁଗର ଆୟୁ ସଠିକ୍ ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ, ତ୍ରେତାୟୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ, ଦ୍ୱାପରୟୁଗ ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ ଏବଂ ଏହାର ସାନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ ଦୁଇଶେ ଦୁଇଶେ ବର୍ଷ। କଳିୟୁଗ ହଜାର ବର୍ଷ ଅଟେ, ଏହି ଗଣନା ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହିଛନ୍ତି। କୃତରେ ଚାରି ହଜାର, ତ୍ରେତାରେ ତିନି ହଜାର, ଦ୍ୱାପରରେ ଦୁଇ ହଜାର ଚାରିଶେ, କଳିରେ ଏକ ହଜାର ଦୁଇଶେ—ଏହି ମୋଟ ବାର ହଜାର ବର୍ଷ ଯୁଗଗୁଡିକର ସଂଖ୍ୟା ବିବେଚିତ। ଏହା ପରେ, ପ୍ରଭୁ ପୁଣିଥରେ ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିକୁ ତିଆରି କଲେ, ବନ୍ଧୁ। ସେହି ଏକ ଯୁଗକୁ ଏକାଉଁସି ସପ୍ତତି (୭୧) ଗୁଣା କଲେ ଯେତେ ସମୟ ହୁଏ, ତାହା ଏଭଳି ଗଣାଯାଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଗତି ଦୁଇପ୍ରକାର—ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ। ପୁଣି ଏକ ନୂତନ ମନୁ ଆସନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି ସମୟ ପୁଣି ଆସେ। ସେହି ସମୟରେ ତାଳମେଳ କଥା ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି। ହଜାର ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ରାତି ବିଦ୍ୱାନମାନେ କହିଛନ୍ତି। ଏହି ହଜାର ଯୁଗ ଶେଷ ହେଲେ, ଏକ କଳ୍ପ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ସେହି ସପ୍ତତି ଯୁଗ ସହିତ ତାହାର ଅଂଶଗୁଡିକ ତୁମକୁ ଏଵଁ ଖୋଲି କହାଯାଇଛି। ଏହି ଚୌଦ ମନୁ, ଯେଉଁମାନେ କୀର୍ତ୍ତି ବଢାନ୍ତି, ବିବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏହି ମନୁମାନେ ପ୍ରଜାପତି ଭାବେ ପ୍ରଶଂସିତ। ମନୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ ପ୍ରଳୟ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରଳୟ ପରେ ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ; ଏହି ସମସ୍ତ କଥାକୁ ଶତବର୍ଷ ଧରି କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଭାରତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବଂ ସଂହାର ଏଭଳି ଚାଲିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା ଏବଂ ସପ୍ତ ଋଷି ଏକାସাথে ବସନ୍ତି, ସେଉଁଠି ହଜାର ଯୁଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ଏକ କଳ୍ପ ହୁଏ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଧାନ କରି ଏବଂ ଆଦିତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ, ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା। ପ୍ରତ୍ୟେକ କଳ୍ପର ଶେଷରେ, ସେ ପୁଣି ପୁଣି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି।