ଏକ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଆନନ୍ଦମୟ ନଗରୀ ରଚିତ ହୋଇଥିଲା, ଯାହାର ଉଦ୍ଭବ ଯୋଗମାୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ହେଇଥିଲା । ସେଠାରେ ଛଉଦିଏ ବୟସର, ଗାଢ଼ କଳାବର୍ଣ୍ଣର, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ଖେଳଧୁଳାରେ ମନ ଲଗାଇଥିବା କିଛି କୁମାରୀମାନେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ । ଏହି ନଗରୀ ବିଶାଳ, ପବିତ୍ର ଏବଂ ମହାତ୍ମାମାନେ ଆଶ୍ରୟ ନେବା ପାଇଁ ଏହା ଏକ ସୁରକ୍ଷିତ ସ୍ଥାନ ଥିଲା । ଏହି ଅମର ଓ ଅତି ସୁନ୍ଦର ନଗରୀର ନାମ ‘ବିଶାଳା’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଯେ କେହି ସଦା ‘ବିଶାଳା’ ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କରନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶିବଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି । ବିଶାଳା ଓ ତାଙ୍କ ସଦୃଶ ଅନ୍ୟ ଏକ ନଗରୀ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଦେଇଥାନ୍ତି । ଏଠାରେ କରାଯାଇଥିବା ପୁଣ୍ୟ କ୍ଷୟଶୀଳ ନୁହେଁ, ଏହି କଥା ପିତୃକର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଗାଇଯାଏ । ଯେଉଁଠାରେ ଯାଆନ୍ତୁ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶିବଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ବିଶାଳା ରେ ମିଳୁଥିବା ଫଳ ଅମର ଓ ଅବିନାଶୀ; ଅନ୍ୟ ସବୁ ବିବରଣୀ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏଠାରେ ଦୁଷ୍କର ପାପ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦୂର ହୁଏ । ଏହିପରି ଭାବେ, ହେ ବ୍ୟାସଦେବ, ବିଶାଳା ଓ କୁଶସ୍ଥଳୀ ନଗରୀର ସ୍ଥାପନା ହେଲା । ଏହା ‘ବିଶାଳା ଉପଖ୍ୟାନ’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ, ଯାହା ଅବନ୍ତି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ଖଣ୍ଡର ପଞ୍ଚମ ଅବନ୍ତି ଖଣ୍ଡରେ ଶ୍ରୀ ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ଏକ ଅଂଶ । ମୁଁ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ବ୍ୟାସଙ୍କ ମୁଖାରବିନ୍ଦରୁ ଶୁଣିଛି, ଯାହା ସୃଷ୍ଟିର ଚକ୍ର ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁପ୍ତ ଓ ଉତ୍ତମ କଥା, ଏହା ସାଧାରଣ କାହାକୁ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ । ବ୍ୟାସଙ୍କ ଏହି କଥା ସବୁଠାରୁ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପାପ ନାଶକ । ଏହି କଥାର ପ୍ରମାଣ୍ୟତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟି ଚକ୍ର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅବିକଳ ରହିଥାଏ । ଏବେ, ସଂଖ୍ୟା ଓ ଦିନ-ମାସ-ଯୁଗ ଆଦି ବିଷୟରେ ଶୁଣ । ପ୍ରତି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତିରିଶ କଳା ଥାଏ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି । ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବିଶେଷ ଗତି ଦ୍ୱାରା ସେ ସଦା ସନ୍ଧ୍ୟାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି । ପକ୍ଷ, ମାସ, ଋତୁ ଓ ଅୟନ ଏହି ସବୁ ବିବରଣା ଦିଆଯାଇଛି । ଦୁଇ ପକ୍ଷ ମିଶି ଏକ ମାସ ଏବଂ ଦୁଇ ମାସ ମିଶି ଏକ ଋତୁ ହୁଏ । ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ—ଏହି ଦୁଇଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗତି ନିପୁଣ ଗଣକମାନେ ବିବରଣା କରନ୍ତି । କାଳ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି, ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଦିନ ଓ ରାତି ଗଣନା ହୁଏ, ତଥା କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପିତୃମାନଙ୍କ ପିଣ୍ଡଦାନ କରାଯାଏ । ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଦିନ ଓ ରାତି ଦିନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନରେ ଗଣାଯାଏ । ଦେବତାଙ୍କ ଏକ ବର୍ଷ ମାନବ ବର୍ଷ ଠାରୁ ଶତଗୁଣା ଏବଂ ଏହିପରି ହଜାର ଦେବବର୍ଷ । ଦିନ ଓ ରାତି ଦଶ ଗୁଣା କଲେ ଏକ ମାନବ ପକ୍ଷ ହୁଏ । ଏହିପରି ମାନବ ଋତୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରନ୍ତି । କୃତୟୁଗର ଅବଧି ଚାରି ହଜାର ବର୍ଷ, ତ୍ରେତାୟୁଗ ତିନି ହଜାର ବର୍ଷ, ଦ୍ୱାପର ଦୁଇ ହଜାର ବର୍ଷ, ତାର ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ପ୍ରଭାତ ଦୁଇ ଶତ ବର୍ଷ ହେଉଛି । କଳିୟୁଗ ହଜାର ବର୍ଷ; ଏହି ଗଣନା ପ୍ରବୀଣମାନେ କହିଥିଲେ । ଏହିପରି, କୃତ ଚାରି ହଜାର, ତ୍ରେତା ତିନି ହଜାର, ଦ୍ୱାପର ଦୁଇ ହଜାର ଚାରିଶେ, କଳି ହଜାର ଦୁଇଶେ—ଏମିତି ମୋଟ ଦ୍ୱାଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ହୁଏ ଏକ ଚତୁର୍ଯୁଗର । ତାପରେ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକଥରି ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ । ଏକ ଚତୁର୍ଯୁଗ ସତତର ଏକାତ୍ତିରିଶି ଗୁଣା କଲେ ଏକ ମନ୍ବନ୍ତର ହୁଏ । ସୂର୍ଯ୍ୟ ଗତି ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନ । ଏହି ମନ୍ବନ୍ତର ଶେଷରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ମନୁ ଆସନ୍ତି ଏବଂ ସେହି ସମୟ ଆବୃତ୍ତି ହୁଏ । ସେହି ସମୟରେ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ଋଷି ଏହି ଚକ୍ର ବିବରଣା ଦିଅନ୍ତି । ଏହିପରି ହଜାର ଚତୁର୍ଯୁଗ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକ ବିଶାଳ ରାତି ଥାଏ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି । ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଗୁପ୍ତ କଥା ବ୍ୟାସଙ୍କ ମୁଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ମିଳିଲା, ଯାହା ଶ୍ରବଣ କରି ମନ ଓ ଆତ୍ମା ପବିତ୍ର ହୁଏ ।