ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଥିବା ଭଗବାନ ଏଠାରେ ବିରାଜମାନ ଥିଲେ। ପୂର୍ବେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନକୁ କୁଶସ୍ଥଳୀ ବୋଲି ଜଣାଯାଉଥିଲା, ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ହେମଶୃଙ୍ଗ ନାମରେ ଡାକାଯାଉଛି। ଏହିପରି ଉପାଖ୍ୟାନ, ବ୍ୟାସ ଓ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହୋଇଥିବା ଆଲୋଚନାରେ, ଅବନ୍ତି ମହିମା ଅଂଶରେ, ପଞ୍ଚମ ଅବନ୍ତି ଖଣ୍ଡର ଏକଚାଳିଶତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଶେଷ ହେଉଛି—ଏହା ‘କୁଶସ୍ଥଳୀ’ ନାମର କାରଣ ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଧ୍ୟାୟ। ଏବେ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣ। ପୂର୍ବଦିନେ, ଦେବତାମାନେ ଦାନବ ସେନାଙ୍କ ଠାରୁ ପରାଜିତ ହୋଇ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଶରଣ ନେଲେ। ସେଠି ଘନଘୋର ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ ଗୁହାରେ ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ହେଲା। ସେଠି ସମସ୍ତେ ମିଳି, ଏକାଅପାଖେ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଓ ଏଠାରେ ଆସିବାର କାରଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହିଲେ। ଏହାପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ମହେଶ୍ୱର, ଯିଏ ସଦା ସମୃଦ୍ଧି ଓ ସିଦ୍ଧି ଦେଉଛନ୍ତି, ମହାର୍ଷି ଓ ଦେବଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ତାଙ୍କ ସଙ୍ଗରେ ରହିଥିଲେ। ଭାର୍ଗବ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ଦେବଋଷି ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାରଦ, ପ୍ରଜାପତିମାନେ, ଚୌଦ ମନୁ ଓ ଅନେକ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଲୋକମାନେ ସେଠାରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ରତ୍ନମଣି ଓ ମଣିକ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦେବସରୋବର ଦ୍ୱାରା ଶୁଭାବିତ ଏହି ସ୍ଥାନଟି ସଦା ଦୁଃଖର ଛଅ ତରଙ୍ଗରୁ ମୁକ୍ତ, ଏଠାରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ବସି, ଦେବଦେବ ମାହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଗୁଣଗାନ କରୁଥିଲେ। ସେଠି ସମସ୍ତେ ନରସିଂହ ରୂପୀ ଉଗ୍ର ଭଗବାନ, ଓ ବରାହ ରୂପୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଶାନ୍ତ ଓ ଯଦୁବଂଶର ନାୟକ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ବକ ନମନ କଲେ। ଏପରି ଷ୍ଟୁତିରେ ଲୀନ ଥିବାବେଳେ, ଏକ ଦେହହୀନ ଦିବ୍ୟ ଧ୍ୱନି ଆକାଶରେ ଶୁଣାଗଲା। ସେଇ ମହାକାଳବନରେ, ଅନେକ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ସ୍ଥାନ ଅଛି—ଏହା କୁଶସ୍ଥଳୀ। ସେଠି ସିଦ୍ଧ, ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବା କରନ୍ତି। ଏହି ବିଶ୍ୱର ଶେଷକାଳରେ, ସମସ୍ତ ଚରାଚର, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ସରୋବର, ଉଦ୍ୟାନ, ଗ୍ରହ-ନକ୍ଷତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ—ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ବିଷ୍ଣୁ ଆପଣ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନେଇ, ଭଗ୍ୟଶାଳୀ ଶଙ୍କର ସେଠି ବସିଥାନ୍ତି। ବେଦ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ସାର, ଦୟା ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ସାର। ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ଏହି କୁରୁଭୂମି ପରମ ମଙ୍ଗଳମୟ। ଏହିଠାରେ କାଶୀ ଦଶଗୁଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୟା କାଶୀଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ଉତ୍ତମ। ହଜାର-ହଜାର ଗ୍ରହଣ, ଦଶହଜାର ଯୋଗ ସମୟର ଫଳ ଏଠି ମିଳେ। ଏଠି ଏକ ଲକ୍ଷ ଚନ୍ଦ୍ର ଅଷ୍ଟମୀରେ ଦାନ କରିଲେ, ଦୁଇ ସଂକ୍ରାନ୍ତିରେ ହଜାର ଦାନ ଦେବା ସମାନ ଫଳ ମିଳେ। ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ଦେବଗଣ, ଏହି କୁଶସ୍ଥଳୀ ନଗରୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମଙ୍ଗଳମୟ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଅବିନାଶୀ ହେବ। ଯେତେବେଳେ ତୁମ ମୃତ୍ୟୁଲୋକର ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଯିବ, ତୁମେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହେବ। ତେଣୁ, ଏଠାକୁ ଆସି, ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଧ୍ୱନି ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବତା ପୁନିଥରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ବନକୁ ଫେରିଗଲେ। ସେଇ ଅଞ୍ଚଳ ଚାରିଟି ଵର୍ଣ୍ଣ, ଋଷି ଓ ଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ସେଠି କୌଣସି ଦରିଦ୍ର, ମୂଢ଼, ମୂର୍ଖ, ରୋଗୀ, ଦ୍ୱେଷୀ ନାହାନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ଦାନଶୀଳ, ଶାନ୍ତ, ଧାର୍ମିକ, ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ରୋଗରୁ ମୁକ୍ତ। ପୁରୁଷମାନେ ଏଠି ବସନ୍ତି, ଓ ନାରୀମାନେ ସ୍ୱାମୀଭକ୍ତିରେ ଲୀନ। ଏପରି ଏକ ସୁନ୍ଦର ନଗର ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ପରମ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନ ସଦା ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଲୋକମାନେ ସେବା କରନ୍ତି, ଏଠି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି।