ଏକ ସମୟର କଥା, ବ୍ରହ୍ମାଜୀ କେଶବଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚି, ତାଙ୍କ ପାଦ ପରିସ୍କାର ପାଇଁ ଜଳ, ଆଚମନ ପାଇଁ ଜଳ ଓ ମଧୁପର୍କ ଦେଇ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ମାନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଜୀ କହିଲେ, “ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମ୍ବିନା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ଏହି ନିର୍ମଳ ବିଶ୍ୱର ଏକମାତ୍ର ନାୟକ ତୁମେ, ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତୁମେ ଏକାକି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବା। ଚରାଚର ଜଗତର ଆତ୍ମା ଭାବରେ ତୁମେ ସଦା ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ଧାରଣ କରୁଛ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମେ ଧାରଣ କରୁଛ, ତେଣୁ ତୁମକୁ ଉପେନ୍ଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆଜି ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ତୁମେ ବିରାଜିତ, ତେଣୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ନିବାସ ବାସୁଦେବ। ବିଶ୍ୱ ତୁମର ସେନା ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଥାଏ, ତେଣୁ ତୁମକୁ ବିଶ୍ୱସେନା କୁହାଯାଏ। ତିନି ଲୋକକୁ ତୁମେ ବିଜୟ କରିଛ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବି ତୁମେ ବିଜୟ କରିଛ, ତେଣୁ ତୁମେ ଜିଷ୍ଣୁ। ସମସ୍ତଙ୍କ ରାଜା ଭାବରେ ତୁମର ଶୁଭ, ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସିଂହାସନ ସଦା ଅବିଚଳିତ ରହୁ। ତୁମର ପାଖରେ ଅଛି ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର, ଏହିପରି ଚକ୍ରଧାରୀ ଭାବରେ କବିମାନେ ତୁମର ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି। ଶତ୍ରୁନାଶ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ଓ ଅତି ଉତ୍ତମ ଦନ୍ତ ଥିବା ହାତୀ ତୁମ ପାଇଁ ରହୁ। ଚମତ୍କାର ପୋଷାକ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲାଲ ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୁଅ, ଭୀମସେନ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପରି ଏଠାରେ ସଦା ତୁମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ରହୁ, ଏହିପାଇଁ ମୋତେ କୃପା କର। ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମୋତେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ର ଓ ନିତ୍ୟ-ମୁକ୍ତ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଦେଖାଅ। ଯେଠି ମୁଁ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ନିବେଶ କରିବି, ସେଠି ଏହି ଥାନ ଅଡ଼ିଗ ରହୁ। ଏହିପରେ ବ୍ରହ୍ମାଜୀ ଏକ ଦଳ କୁଶ ଘାସ ନେଇ, ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, କେଶବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ—“ତୁମେ ଏକାକି ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବତାମାନେ ସଦା ଯାହାଙ୍କୁ ପୂଜନ କରନ୍ତି, ଋଷିମାନେ ଯେଉଁଠି ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ତୁମେ ବିଷ୍ଟରଶ୍ରବା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।” ସେଠି, ପବିତ୍ର କୁଶ ଉପରେ ବ୍ରହ୍ମାଜୀ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ସ୍ଥାପନ କରି, ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତାପରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମାଜୀ ସେଠି ଏକ ଯୋଜନା ପରିଧିରେ ମଣ୍ଡଳ ଗଢ଼ିଲେ। ସେଠି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ଚିତ୍ରମୟ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ବିରାଜିତ ଥିଲେ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କୁଶସ୍ଥଳୀ ଭାବେ ପରିଚିତ ଥିଲା, ବର୍ତ୍ତମାନ ହେମଶୃଙ୍ଗ ନାମେ ଖ୍ୟାତି ଲାଭ କରିଲା। ଏହିପରି ଅଦ୍ଭୁତ କଥାବଳୀ, ବ୍ୟାସ ଓ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ସମ୍ବାଦରେ, ଅବନ୍ତି ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଅଂଶ ରୂପେ, ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ପଞ୍ଚମ ଅବନ୍ତି ଖଣ୍ଡରେ ବର୍ଣ୍ତିତ। ଏବେ ଆଉ ଏକ ଘଟଣାକୁ ଶୁଣ। ପୂର୍ବେ ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ଦାନବ ସେନାଙ୍କ ଠାରେ ପରାଜିତ ହେଲେ, ସେମାନେ ଅଗ୍ରଗାମୀ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖରକୁ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, ଯେଉଁଠି ଘନବନ୍ୟ ଓ ଗୁହା ଥିଲା। ସେଠି ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ, ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଓ ଆସିବାର କାରଣ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟକୁ କହିଲେ। ଦେବମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ, ଦେବମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ସଦା ଶ୍ରୀ, ବିଜୟ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଦାତା, ଋଷି ଓ ଦେବଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି। ସେଠି ଭାର୍ଗବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାର୍ଷି, ଦିବ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନାରଦ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ପ୍ରଜାପତିଗଣ ଓ ଚୌଦ ମନୁ ସହିତ ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ନୀତିଶୀଳ, ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଲୋକମାନେ ସେଠି ବାସ କରୁଥିଲେ। ମଣିମୟ ରତ୍ନ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସିଢ଼ି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଦିବ୍ୟ ହ୍ରଦମାନେ ତାହାକୁ ଅଲଙ୍କୃତ କରୁଥିଲେ। ସେଠି ଦୁଃଖର ଛଅ ତରଙ୍ଗ ନାହିଁ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଭଲ ଗୀତ ଗାଇ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ନାଥ, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ। ସେଠି, ଦେବମାନେ ନରସିଂହ ଭାବରେ ଦାରୁଣ, ଓ ବରାହ ଭାବରେ ଅବତାର ନେଇଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଶାନ୍ତ ଓ ଯଦୁନାଥ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏପରି ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ବେଳେ ଏକ ଶରୀରବିହୀନ ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା: “କାଳ ମହାବନର ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ଯେଉଁଠି ବସନ୍ତି, ସେଠି ସିଦ୍ଧ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ ସେବନ କରୁଥିବା ଏକ ଶୋଭାମୟ ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହାକୁ କୁଶସ୍ଥଳୀ କୁହାଯାଏ। ବର୍ଷାବସାନେ ଚରାଚର ସମସ୍ତ ତାହାଠାରେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାନ୍ତି।” ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା, ଅବନ୍ତି ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବ୍ୟାସ ଓ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ସମ୍ବାଦରେ ବିବୃତ ହେଇଛି।