ପ୍ରାଚୀନ ତତ୍ପୁରୁଷ କାଳରେ, ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ମୁନିମାନେ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିଥିଲେ—ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ, ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ସହିତ, ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିଲେ। ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ସଦା ଏକାପରି ରୂପେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଯୁଦ୍ଧ ମାଝିରେ ସମ୍ମିଳିତ ହେଇ ଲଢ଼ୁଥିଲେ। ଚାରଣ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିରୋଧରେ ଅନୁରୁତ ହୋଇ ରହିଥିଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଂଶଗ୍ରହଣ କରୁଥିଲେ। ଏହିପରି, ଏକା ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ସମସ୍ତେ ଏହି ବିଶ୍ୱକୁ ସୀମାହୀନ କରିଦେଇଥିଲେ। ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଓ କ୍ଲେଶ ମଧ୍ୟରେ, ମୁଁ ହରିଙ୍କ ଶରଣ ନେଉଛି, ଯିଏ ଶରଣାଗତଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରନ୍ତି। ଏବେ, ମହାଯୋଗୀ ହରି, ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ଧ୍ୟାନରେ ବିଷୟବସ୍ତୁ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିଜେ ଦେବତା କହିଲେ, “ମୋତେ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଧ୍ୟାନ କର, ଏବଂ ମୋତେ ଦେଖ।” ବ୍ରହ୍ମା ଏହା ଶୁଣି, ଧ୍ୟାନ ଛାଡ଼ି ହରିଙ୍କୁ ସାକ୍ଷାତ୍କାର କଲେ। ସେ, କେଶବଙ୍କୁ ପାଦପ୍ରକ୍ଷାଳନ, ଆଚମନ ଓ ମଧୁପର୍କ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ। ଆପଣ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ବିଶ୍ୱର ଏକମାତ୍ର ନାୟକ; ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ—ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରକୁ ବିନାଶ କରୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଏମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି। ଆପଣ ସଦା ବିଶ୍ୱର ଧାରକ, ଚେତନ ଓ ଅଚେତନ ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା ରୂପେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ, ତେଣୁ ଆପଣଙ୍କୁ ଉପେନ୍ଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆଜି ଏହି ବିଶ୍ୱ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏହି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିବାସ ବସୁଦେବ ହୋଇଛି। ଆପଣଙ୍କ ସେନା ଅନୁଯାୟୀ ବିଶ୍ୱ ଚଲିଥିବାରୁ, ଆପଣଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱସେନା ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ତିନି ଲୋକ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଜିତ; ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଜିତ ହେଉଥିବାରୁ, ଆପଣ ଜିଷ୍ଣୁ। ସମସ୍ତ ଆଦିରାଜା ଆପଣ; ଆପଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ ସିଂହାସନ ସ୍ଥିର ରହୁ। ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଅଛି, ତେଣୁ କବିମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ଚକ୍ରଧାରୀ ଭାବେ ଗାନ କରନ୍ତି। ଶତ୍ରୁବିନାଶ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଦନ୍ତଯୁକ୍ତ ହାତୀ ଆପଣଙ୍କ ସହ ରହୁ। ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓଷ୍ଟ୍ର ଓ ଉତ୍ତମ ଲାଲ ମାଳା ଧାରଣ କରନ୍ତୁ; ଭୀମସେନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଅନ୍ତୁ। ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ଯେପରି ଆପଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରନ୍ତି, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି ରହୁ; ଆପଣ ମୋ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ। ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମୋତେ ତାଙ୍କର ଚକ୍ର ଓ ସଦାମୁକ୍ତ ସଦାଶିବଙ୍କୁ ଦେଖାନ୍ତୁ। ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ବିଶ୍ୱକୁ ସ୍ଥାପନ କରିବି, ସେଠି ସ୍ଥିର ହେଉ; ଏପରି କହି ବ୍ରହ୍ମା ଏକ ଦଳ କୁଶ ନେଲେ। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଉଚ୍ଚ ଭୂମିକୁ ପହଞ୍ଚି, ସମ୍ମାନ ସହ କେଶବଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ, “ଆପଣ ବିଷ୍ଣୁ, ସଦା ଦେବମାନେ ପୂଜିତ, ଋଷିମାନେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ବିଷ୍ଟରଶ୍ରବା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।” ସେଠାରେ, ପବିତ୍ର କୁଶ ଉପରେ ବିରାଜମାନ ପରମପୁରୁଷଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏହାପରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପରମପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଏକ ଯୋଜନା ପରିମାଣ ରେଖା ଦେଇ ତାହାକୁ ବେରିଦେଲେ। ସେଠାରେ, ବିଶ୍ୱର ନାଥ, ମହିମାମୟ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁ ବିରାଜିତ ହେଲେ। ଏହିପରି ଯେଉଁ ସ୍ଥାନକୁ ପୂର୍ବରୁ କୁଶସ୍ଥଳୀ ବୋଲି ଜଣାଯାଉଥିଲା, ବର୍ତ୍ତମାନ ତାହାକୁ ହେମଶୃଙ୍ଗ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏପରି ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁଶସ୍ଥଳୀ ନାମର କାରଣ ବିବରଣ କଥା ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହା ବ୍ୟାସ ଓ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କ ସଂବାଦରେ, ଅବନ୍ତି ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, ପଞ୍ଚମ ଅବନ୍ତିଖଣ୍ଡରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏବେ ଶୁଣ, ଏପରି ଏକ ସମୟ ଆସିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ଦାନବ ସେନାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ମେରୁ ପର୍ବତର ଶୃଙ୍ଗରେ ଶରଣ ନେଲେ, ଯାହା ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଗୁହା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ସେଠାରେ, ସମସ୍ତେ ଏକାଠି ହୋଇ, ପରସ୍ପରକୁ ପୂଜିଲେ ଏବଂ ନିଜ ଆଗମନର କାରଣ ବିବେଚନା କଲେ। ଦେବମାନେ ସହିତ, ସମସ୍ତେ ଦେବତାଙ୍କ ଦେବ, ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ସଦା ଶ୍ରୀ, ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଦେଇଥାନ୍ତି, ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବଗାନ୍ଧର୍ବମାନେ ଯାଙ୍କ ସଂଗେ ରହନ୍ତି। ଭାର୍ଗବ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଋଷିମାନେ, ଦେବ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ, ଏବଂ ନାରଦ ପ୍ରମୁଖ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।