ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଏକ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପୁଣ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଇଥାଏ। ଏଠାରେ କେତେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଓ କେତେ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି? ମହାକାଳ ର ଏହି ବିଶାଳ ଅରଣ୍ୟରେ, ହେ ବ୍ୟାସ, ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କ ଗଣନା କରିପାରିବାକୁ ଅସମ୍ଭବ। ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଚାହା କି ନ ଚାହା, ଯିଏ ଏଠି ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେଠିର ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଓ ଦେଉଳମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏଠିର ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ପୁଣ୍ୟମୟ, ଏବଂ ସେଠି ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ଉପଲବ୍ଧିର କ୍ଷେତ୍ର। ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଶୁଣେ, ସେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ପରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ହେଲା, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ନିବାସ ସ୍ଥଳ ଏକ ଯୋଜନା ଚାରିପଟି ବିସ୍ତୃତ ଅଟୁଟ ତୀର୍ଥ। ସେଇ ପବିତ୍ର ଭୂମିରେ, ଯେଉଁ ନର ନାରୀ ନୀତିମାନ ହୋଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। କେବଳ ମଣିଷ ନୁହେଁ, ସେଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଥିବା ପୋକ, ପତଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହି ଅପୂର୍ବ ତଥ୍ୟ ଶୁଣି, ବ୍ୟାସ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “କୁଶସ୍ଥଳୀ ନାମ କିପରି ଆସିଲା? ଏହି ସ୍ଥଳକୁ କିପରି ଅବନ୍ତୀ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ? ଏହି ନାମର କାରଣ କ’ଣ?” ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୁରାତନ କାଳରେ ବାମଦେବଙ୍କୁ ଗୌରୀ ଯୁଗରେ କୁହାଯାଇଥିଲା। ମହେଶ୍ୱର ଓ ବିଧି ଏଠିରେ ଏହି କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏଠିରେ ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛାମୁତାବକ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଚାଲିଫିରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। “ଏଠି ରହୁଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କ ମନ କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ? କେଉଁଠୁ ଏହି ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ,” ବ୍ୟାସ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତେବେ, ପ୍ରଭୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ପିତାମହଙ୍କୁ, ପାର୍ବତୀ ପ୍ରିୟଙ୍କୁ କହିଲେ: “ତୁମେ ସର୍ବଜ୍ଞ, ତଥାପି ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରୁଛ। ତୁମେ ନିଜେ ମହାକାଳ, ସବୁ ତୁମେ ଜାଣ। ଏଠି ମଣିଷ ନାହାନ୍ତି, ଏଠି ଥିବା ସମସ୍ତେ ଦେବତା ନିଶ୍ଚିତ। ଏଠି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମନୋହର ନଗର ଅଛି, ଯାହାର ଅଲଂକୃତ ମହଲ ଏବଂ ଶୋଭାମୟ ଗୃହ ଅଛି। ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସ୍ୱୟଂ ସୁନାର ଶିଖର ଥିବା ମହଲ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ପୂର୍ବକାଳରେ ମୁଁ ଏଠି ରହିଥିଲି, ତୁମେ କେଶବ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଥିଲ। ଦେବ ଋଷି, ସିଦ୍ଧ, ଯକ୍ଷ, କିନ୍ନର, ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଦେବୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠା, ଯେଉଁମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଥିଲେ। ଏଭଳି ସମୟରେ, ମହାପ୍ରଭୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଏଠି ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୁନା ଶିଖର ଓ ମଣିମୁକ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମହଲରେ ସେ ରହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତା’ପରେ, ମହେଶ୍ୱର ଓ ପିତାମହ, ସେଇ ବିଶ୍ୱନାଥଙ୍କ ସହିତ ଏଠି ଆସି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ। ତେଣୁ, ସେମାନେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ: “କ’ଣ କାରଣରୁ ଆପଣ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ପୃଥିବୀକୁ, ନିଜ ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଆସିଛନ୍ତି? ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ବିନା ସ୍ୱର୍ଗରେ, ପୃଥିବୀରେ, କିମ୍ବା ପାତାଳରେ କୌଣସି ଆନନ୍ଦ ପାଉନାହିଁ। ଆମେ ଏଠି ଏକ ସ୍ଥାନ ଓ ତୀର୍ଥ, ଏବଂ ବିପ୍ଳବ ସମୟରେ ଅବିନାଶୀ ନିବାସ ଦିଅନ୍ତୁ।" ପ୍ରଭୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: “ମୁଁ ତୁମେ ଚାହିଥିବା ନିବାସ ଦେଉଛି, ତୁମର ନିବାସ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ହେବ। ତଳେ ଜ୍ୱଳମାନ ମହାକାଳ, ବିଶ୍ୱର ଆତ୍ମା ଭାବେ ଏଠି ବିରାଜିତ। ଏହି ନଗର ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଲୀଳାରେ ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ତୁମେ ଦୁଇଜଣେ ସୁନା ଶିଖର ବିଷୟରେ କଥାହେବା ଦ୍ୱାରା, ପ୍ରଥମ ନାମ ହେଲା କନକଶୃଙ୍ଗ—'ସୁନା ଶିଖର'। ସେଠି ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱର ପାଠ ଓ ଜପରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି।" ଏହିଭଳି, 'କନକଶୃଙ୍ଗ ଖ୍ୟାନ' ନାମକ ଚାଳିଶିତମ ଅଧ୍ୟାୟ, ଅବନ୍ତୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟର ଅଂଶ ଓ ପଞ୍ଚମ ଅବନ୍ତ୍ୟ ଖଣ୍ଡର ଶେଷ ହେଲା, ଯାହା ଗୌରବମୟ ସ୍କନ୍ଦ ପୁରାଣର ଏକ ଅଂଶ, ଏହାର ଅଠାଠିଏ ହଜାର ଏକ ଶ୍ଲୋକ ଅଛି।