ବିଜୟ ତୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଆନନ୍ଦେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ପରେ, ପୁନି ଏକ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ କଥା ହେଉଛି, ଯାହା କୁଶସ୍ଥଳୀ ନାମକ ଅଵନ୍ତି ଦେଶରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ଏକ ଦିନ, ଚିତ୍ରକୂଟରୁ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ସହିତ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିଲେ। ଯେଉଁଠିକୁ ଯାଉଥିଲେ, ସେଉଁଠି ସେ ନିଜ ପରିଜନଙ୍କ ବିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଅନୁଭବ କରୁନଥିଲେ। ଏହି ଅରଣ୍ୟବାସ ଓ ପିତୃବିୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ରାଘବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ସେଠାରୁ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ରଘୁବଂଶର ଶୂରବୀର!" ତେବେ କହାଗଲା, "ଅଵନ୍ତି ଦେଶରେ କୁଶସ୍ଥଳୀ ନାମକ ଏକ ନଗର ଅଛି, ରାମ। ସେଠାରେ ଦେବତା ସବୁ ସଦା ଭକ୍ତଙ୍କ ଆକାଂକ୍ଷିତ ଫଳ ପ୍ରଦାନ କରନ୍ତି। ଏଠିକୁ ଯିଏ ଯାଆନ୍ତି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉନ୍ତୁ କି ରାଜା, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏଠିର ମହତ୍ତ୍ୱ ମିଳେ। ଏହା ଅଵନ୍ତି ମଣ୍ଡଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ।" ସେଠାରେ ରାମ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ କରି, ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଦେଲେ। ଏହା ପରେ, ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦେବତାଙ୍କ ଏକ ଶୂନ୍ୟରୂପୀ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ: "ଏହି ସ୍ଥାନ ମୁଁ ଦେଇଛି, ରଘବ, କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ରଖନିଅ। ସୁମିତ୍ରାନନ୍ଦନ, ତୁମେ ଶିଵଙ୍କ କୃପା ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସେଠାରେ ଶଂକରଙ୍କୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ। ଏବେ ରାମ କହିଲେ, "ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶୀଘ୍ର ଶିପ୍ରା ନଦୀରୁ ପାଣି ଆଣ।" ତେବେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ସୀତାଙ୍କୁ କଣ କରିବେ?" ରାମ କହିଲେ, "ସେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି, ସୁସ୍ଥ, ସୁପୋଷିତ ଓ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ରାମ ନିଜ ମନରେ ଅନୁମୋଦନ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଯାହା କହିଥିଲେ, ସୀତା ତାହା ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ରାତି ଅତିବାହିତ କରି, ପୁନି ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ମନେ ଧାରଣ କଲେ। ସେବେ ସୌମିତ୍ରି କହିଲେ, "ମୁଁ ଆଉ ଯିବି ନାହିଁ। ମୁଁ ଅରଣ୍ୟ ନ କିମ୍ବା ଅୟୋଧ୍ୟା, କେଉଁଠିଠିକି ଯିବି ନାହିଁ। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ତୁମ ସହିତ କିପରି ଅୟୋଧ୍ୟା ଛାଡ଼ିଥିଲି? ମୋ ପାଇଁ ଯଦି ତ୍ରୁଟି ହୁଏ, ତେବେ ମୋକୁ ମଧ୍ୟ ନେଇ ଚାଲ, ରଘବ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପୁନି କହିଲେ, "ମୁଁ ଆଉ ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି ନାହିଁ।" ତେବେ ରାମ କହିଲେ, "ମୋ ପଛରେ ଚାଲିବୁ ନାହିଁ, ସୌମିତ୍ରି, ମୁଁ ଏକାକି ଅରଣ୍ୟକୁ ଯିବି।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହା ଶୁଣି, ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଧନୁଷ ନେଇ ଉଠିଲେ। ରାମ କହିଲେ, "ପଛକୁ ଫେର, ସୌମିତ୍ରି, ଏବଂ ଧନୁଷ ମୋତେ ଦେ।" ଲକ୍ଷ୍ମଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ମୁଁ କେଉଁ ଦୋଷ କରିଛି, ଯେପାଇଁ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଉଛି?" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସୀତା ମଧ୍ୟ ରାମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "କିଏ କାରଣରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଏପରି କରୁଛ?" ତେବେ ରାଘବ କହିଲେ, "ମୁଁ କଦାଚିତ୍ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବି ନାହିଁ।" "ସୁନ୍ଦର କଟିବତୀ, ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ପୂର୍ବରୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇଥିବା କଥା ଶୁଣିଛି। ଏଠି ଲୋକେ ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ ଏକାଉଁକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣନ୍ତି ନାହିଁ, ଗୁରୁ ମଧ୍ୟ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ମାନନ୍ତି ନାହିଁ।" ଏପରି କଥା କହି, ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଜାନକୀ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନେ ରାମତୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ରାମେଶ୍ୱର ଶିବଙ୍କ ଦର୍ଶନ କଲେ। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ପରମ ଶୁଭ ଲାଭ ମିଳେ। ଘୃତତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି, ପରେ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବା ଉଚିତ।