ଏହି ପବିତ୍ର କଥାରେ କୁହାଯାଉଛି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାପାପରେ ଭାରିତ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଗରୀରେ ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ ନଗରୀ କେବେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ। ଏହି ନଗରୀର ମହତ୍ତ୍ୱ କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ସହସ୍ରଧାରାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଏହା ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଏକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ସରୟୂ ନଦୀ ଏବଂ ଅସା ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ସୀମା। ଏହି ନଗରୀକୁ ମାଛର ଆକୃତି ରୂପେ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ନଗରୀ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରାଯାଇଛି। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ଗୋପ୍ରତାର ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି। ପୃଷ୍ଠ ଭାଗ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଛି ଓ ମଧ୍ୟଭାଗ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏହି ନଗରୀର ପୂର୍ବତନ ମହିମା ସବୁଠାରୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ନଗରୀ କିପରି ଏପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲା? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ— ପୂର୍ବକାଳରେ ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମାନ୍ ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ। ସେ ସଦା ବିଷ୍ଣୁ ଧ୍ୟାନ, ଯୋଗ ଓ ଉପାସନାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ସେ ବିଶ୍ୱାସ କଲେ ଯେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଏଠାରେ ବାସ କରନ୍ତି, ଏହି ଭାବରେ ସେ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଲେ। ମନରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ସେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ ଯେ ତପସ୍ୟା କରିବେ। ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ସେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କଲେ। ନିୟମିତ ସ୍ନାନ କରି, ବିଧିମତ ପ୍ରକାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପୂଜା କଲେ। ମନକୁ ବିଷ୍ଣୁରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ପ୍ରାଣାୟାମ କଲେ। ତା’ପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ମଣ୍ଡଳକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଏହା ପରେ, ପୀତାମ୍ବରଧାରୀ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମାର ଆକୃତିରେ ହରିଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ଦ୍ୱାଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏପରି ଧ୍ୟାନ ଓ ଉପାସନା ପରେ, ମହାବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମାନ୍ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ତୁତି ରଚନା କରି, ଅଡ଼ୋଳ ଭକ୍ତି ସହିତ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ସେ କହିଲେ— "ଦେବଦେବ, କମଳନୟନ, ଦୟା କର। କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବିଜୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ବିଜୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଜୟ, ଅକ୍ଷୟଙ୍କୁ ବିଜୟ। ପାପନାଶକଙ୍କୁ ବିଜୟ, ଜନ୍ମଜ୍ୱରାହରଙ୍କୁ ବିଜୟ। ସମସ୍ତଙ୍କ ନାଥ, ଭୂତପତି, କୈଟଭବଧକୁ ନମସ୍କାର। ଦେବଦେବ, ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ। ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାତା, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତା। ତୁମେ ନିବେଦିତ, ତୁମେ 'ଵଷଟ୍' ଉଚ୍ଚାରଣ, ତୁମେ ସ୍ୱାମୀ, ତୁମେ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି। ମାଧବ, ଶଂଖ-ଚକ୍ର-ଗଦାଧାରୀ, ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର। ମନ୍ଦରଧାରୀ, ମଧୁସୂଦନ, ଦୟା କର।" ଏଭଳି ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁ ଗରୁଡ଼ାରେ ଆସି ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ଅଚ୍ୟୁତ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧାରଣ କରିଥିଲେ, ପୀତାମ୍ବର ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ— "ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଏହି ସ୍ତୁତି ଦ୍ୱାରା ତୁମର ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛି। ମୋ ପାଖରୁ ଏକ ବର ମାଗ।" ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମାନ୍ କହିଲେ— "ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ମୋତେ ଅଚଳ ଓ ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତି ଦିଅ।" ପ୍ରଭୁ କହିଲେ— "ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏହି ମୋର ମୁକ୍ତିଦାୟିନୀ ବୈଷ୍ଣବୀ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରିଛ। ହେ ଧନ୍ୟବାନ, ଏହି ସ୍ଥାନ ତୁମ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବ।" ଏଉଁପରି ବିଷ୍ଣୁ ନେତ୍ରଲୋକରୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳ ଉଦ୍ଭାବନ କରି, ସେହି ପବିତ୍ର ଜଳରେ ନିଜେ ସ୍ନାନ କଲେ। ଏହି ଦିନରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ 'ଚକ୍ରତୀର୍ଥ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏପରି ଅନୁଗ୍ରହ ପରେ, ପ୍ରଭୁ ପୁନି ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମାନ୍ଙ୍କୁ ଉପଦେଶ କଲେ— "ଏଠି ବିଷ୍ଣୁହରି, ଭକ୍ତମାନେଂକୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥିବା, ଏଠି ସ୍ଥାପିତ ଅଛନ୍ତି।" ଏପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦୟାରେ ଏହି ନଗରୀ ଏବଂ ଚକ୍ରତୀର୍ଥର ମହିମା ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା।