ଏଠି ଏକ ପବିତ୍ର କଥା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରୀ ସ୍କନ୍ଦ ମହାପୁରାଣରେ ଅବନ୍ତି ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ତି ହେଉଛି। ଏଠାରେ ଜଣେ ଭକ୍ତ ନିଜେ ମାପିଥିବା ମସୁରୀ ଛେନି ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ପିସିବା ଉଚିତ୍। ଏଠି ଯେଉଁ ଲୋକେ ଭକ୍ତି ସହିତ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ଦେବୀ ଶୀତଳାଙ୍କ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ରୋଗ ବା ଗ୍ରହପୀଡ଼ାର ଭୟରେ ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ। ଏଭଳି ତ୍ୱାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ, ‘ଶୀତଳାମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ଅବନ୍ତି ଖଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହେଉଛି। ତାପରେ, ଏଠି ନିଜ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ଲାଗି ଭକ୍ତି ସହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକେ ନିଜେ ଓ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ଉଦ୍ଧାର ପାଆନ୍ତି। ଏଠି ଭୈରବଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଦେବୀ ଅମ୍ବିକା ବିରାଜିତ। ବିଶେଷ କରି, ମହାନବମୀ ଦିନେ ଜଣେ ଭକ୍ତ ଏଠି ମାଟିରେ ଏକ ପାତ୍ର ଦାନ କରି ଦେବୀଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ଅର୍ପଣ କଲେ ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଭକ୍ତି ସହିତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏଭଳି ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ, ‘ସ୍ୱର୍ଗଦ୍ୱାରମାହାତ୍ମ୍ୟବର୍ଣ୍ଣନ’ ଅବନ୍ତି ଖଣ୍ଡରେ ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ଏହିଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ—କେବଳ ଦର୍ଶନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଜଣେ ପୁରୁଷ ସନ୍ତାନ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏଠି ଚାରିଟି ସାଗର ଅଛି: ଲୁଣିଆ, ଦୁଧର, ଦହିର ଓ ମିଠା। ଏହି ସାଗରଗୁଡ଼ିକୁ କିଏ ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ ବୋଲି ଦାଲ୍ଭ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରାଯାଉଛି। ସେମାନେ କହିଲେ, ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ନାମକ ରାଜା ଏହି ସାଗରଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ଥାପନା କରିଥିଲେ। ଜମ୍ବୁଦ୍ୱୀପ ଶତହଜାର ଯୋଜନ ପରିମାଣରେ ବିସ୍ତୃତ ଓ ଶୋଭାମୟ। ଶାକଦ୍ୱୀପରେ ଦୁଇଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଦୁଧର ସାଗର ଅଛି, ଶାଲ୍ମଳୀଦ୍ୱୀପରେ ଅଷ୍ଟଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଦୂରରେ ଇଖୁର ସାଗର ଅଛି। ଏହି ଚାରି ସାଗର ପୃଥିବୀରେ ବିସ୍ତୃତ ଅଛି। ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ରାଣୀ ସୁଦର୍ଶନା, ଅତି ଶୋଭାମୟା, ଏହି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣି ଦାଲ୍ଭ୍ୟ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମୋତେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର କିପରି ମିଳିବ?” ତାପରେ, ସଂସାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ସ୍ୱୟଂଭୂ ଦେବତା ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଯେତେବେଳେ ରାଜାମାନେ ଏହି ସାଗରରେ ସ୍ନାନ କରିବେ, ତୁମେ ଏକ ଶୁଭ୍ର ପୁତ୍ର ପାଇବେ।” ଦାଲ୍ଭ୍ୟଙ୍କ କଥା ଓ ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଉପାଖ୍ୟାନ ଶୁଣି ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ ଶଂକରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଲେ। ଶଂକର କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଅବନ୍ତିକୁ ଯାଅ, ଏଠାରେ ତୁମେ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପାଇବ। ଏହି ମେରୁପରି ଭୂମି ଉପରେ, ମୋ ସମୀପରେ, ଯେଉଁମାନେ ତୁମ ଅନୁରୋଧ କରିବେ, ସେମାନେ କୁଶଳତା ସହିତ ସଦା ରହିବେ।” ଏପରି କହି, ମହାଦେବ ଦୃଶ୍ୟାନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ତାପରେ ସୁଦ୍ୟୁମ୍ନ କୁଶସ୍ଥଳୀକୁ ପହଞ୍ଚି ସାଗରମାନେ ଦେଖିଲେ। ସେ ମନେ ଇଚ୍ଛା କଲେ ଯେ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପାଇବେ। ଏଠାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବସିବା ଉଚିତ୍। ଦାଲ୍ଭ୍ୟ କହିଲେ, “ତୁମର ପୁତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଲକ୍ଷଣରେ ଯୁକ୍ତ ହେବ। ଏହି ପୁନ୍ୟ ଭୂମିରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ କୁଶଳତା ସହିତ ଏଠାରେ ରହିବା।” ଏଠି ପୂଣ୍ୟ ଯାତ୍ରା କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କିପରି ଫଳ ମିଳେ, ତାହା ଶୁଣ। ଏଠି ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ୍। ତାପରେ ବେଦବିଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ମଣ୍ଡକ ପିଠା ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ସେହିପରି, ବେଦଜ୍ଞ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସୁନା ଦେବା ଉଚିତ୍। ଭଲ ଭେଟ, ଫଳ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବାରେ ସାବଧାନ ହେବା ଉଚିତ୍। ଏଠି ତାମ୍ର ପାତ୍ରରେ ଦୁଧ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ଇଖ୍ଷୁ ସାଗରରେ ଉତ୍ତମ ଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଏପରି କରିଥିବା ଲୋକ ଶୁଭ୍ର ଭାଗ୍ୟ ଓ ମନୋହର ସନ୍ତାନ ପାଆନ୍ତି। ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ସେମାନେ ଚୌଦ୍ଦ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାସନ କାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, ଏହି ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଲୀଳାମୟ ଭଗବାନ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ।