ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ ପ୍ରଭାସିତ ଏକ ଖପର ଖଣ୍ଡ ନେଇ, ମହାଦେବ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିଶିଖା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନାଥ ଲୀଳା କରୁଥିବା ଭାବରେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିଦେଲେ। ସେମାନେ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଦେବ ବିରାଜମାନ ଥିଲେ। ଏଉଁଠି ଭଲି, ପ୍ରଭୁ ସେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଖପରଟିକୁ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଗଣମାନେଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖିଲେ। ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଗଣମାନେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନା କଲେ, ଯାହା ଦଶ ଦିଗରେ ପ୍ରତିଧ୍ୱନିତ ହେଲା। ସେ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦରେ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଏକ ଦାନବ—ଯିଏ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ ଥିଲା—ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ, ଦେବତାମାନେ ଜିଏଁ ଅଜୟ ଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଅସହ୍ୟ କରି, କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ସେ ଦାନବ ଦଶ ଦଶମିଲିୟନ୍ ଭୟଙ୍କର ଦାନବମାନେ ଦ୍ୱାରା ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସମର ପାଇଁ ସଜ୍ଜ ହୋଇ ଆସିଲା। ଏହା ଦେଖି, ପିନାକ ଧାରୀ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଗଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ: “ସେ ଖୁବ ଦ୍ରୁତ ଆସୁଛି, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କର।” ଏହିପରି ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାଣ, ଖଡ଼ ଓ ଗଦାର ବର୍ଷା କରି ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ଶେଷରେ, ସେ ଦାନବ ବଧ ହେଲା, ତାପରେ ମହାଦେବ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କିଛି କହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ୟାସଦେବ, ସେ ଖପରରୁ ଭୟଙ୍କର ଭୈରବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ସେଠିକୁ ଯାଇ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ। ସେଠାରୁ ଖପର ମାତୃମାନେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶେଷ ଶକ୍ତିର ଧାରିଣୀ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ପୁରାତନ ସମୟରେ, ଯେତେବେଳେ ସେଖପର ସ୍ଥାପିତ ଓ ଭାଗିଯାଇଥିଲା, ଏହି ଘଟଣା ଘଟିଥିଲା। ଆଜିଯାଏଁ, ସେଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ମହାସରୋବର ଚମକିଉଠି। ପାତ୍ରରେ ଜଳ ରଖିବା, ଢାଳିବା, ଶୀତଳ, ଉଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଉବା ଯେପରି ହେଉ—ସେ ସରୋବର ଅଦ୍ଭୁତ। ପୂର୍ବେ ଏଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଶତଶଖ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ସହିତ ଆସିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ରୁଦ୍ର ଲୋକକୁ ଯାଆନ୍ତି। ଯିଏ ରୁଦ୍ର ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରେ କିମ୍ବା ତାହାର ଜଳ ପାନ କରେ—ସେମାନେ ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ସ୍ବର୍ଗରେ ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଦୃଢ଼ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହି କ୍ଷେତ୍ର ଶୁଭ, ଦିବ୍ୟ, ଅଧର୍ମ ନାଶକ, ମହା କପାଳ ଯାହାକୁ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ପୂଜନ୍ତି। ଏହା ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ ସିଦ୍ଧମୁନିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟବଳୟ ପରି ପ୍ରଶଂସିତ। ଏଠି ମହେଶଙ୍କ ସ୍ଵୟଂଭୂ କୁଟୁମ୍ବିକେଶ୍ୱର ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପାପ, ଯାହା ସପ୍ତଜନ୍ମ ଧରି କରାଯାଇଥାଏ, ନିବୃତି ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଏଠି ଯିଏ ଯାଏ, ସେ ଶିବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହି ସରୋବର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯେଉଁମାନେ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। କେବଳ ଏକ ଉପବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଯିଏ ମହେଶଙ୍କ ପାଇଁ ବସ୍ତ୍ର ବନ୍ଧେ, ପାପହୀନ ହୋଇ ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଯାଏ। କପୂର, କୁମ୍କୁମ, କଷ୍ଟୁରୀ ଓ ଚନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ନିଜ ଦେହ ଦାନ କରିବା, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇବା ଉଚିତ। ଏପରି ଅବନ୍ତୀ ମାହାତ୍ମ୍ୟରେ, କୁଟୁମ୍ବିକେଶ୍ୱର ମାହାତ୍ମ୍ୟ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦ୍ୟାଧର କ୍ଷେତ୍ରର ମହାତ୍ମ୍ୟ କହିବି। ତୁମ ଦୟାରେ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ସେଠି ଏକ ବିଦ୍ୟାଧର ପାରିଜାତ ମାଳା ଗଠନ କଲେ, ଯାହା ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଥିଲା। ସେ ମାଳା ନେଇ ବାସବଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ। ସେଠି ସେ ମାଳା ଦେଲେ, ଏବଂ ମେନକା ଏହି ମାଳା ପିନ୍ଧି ନୃତ୍ୟ କରି, ସଭାରେ ପ୍ରଶଂସିତ ହେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଶକ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ସେ ବିଦ୍ୟାଧରଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ।