ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଅତି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣବତୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦେବୀ ଉମାଙ୍କ ପରି ଦିପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲେ। ଏହି ମହିଳାଙ୍କୁ ଏକ ବିଶେଷ ତୁଳା ଉତ୍ସବରେ ନିଜେ ଦେବତାଦ୍ୱୟଙ୍କୁ ଧାରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଯେ କିଛି ଦାନ, ଅର୍ପଣ କିମ୍ବା ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ଏକ ଲକ୍ଷ ଗୁଣା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଏହି ମହିଳା ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ନିଶ୍ଚୟ ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ବସୁଥିବା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ସେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସିଦ୍ଧି ଦେଖି, ଦମ୍ପତି ଦୁଇଜଣ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବାର ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି। ଯେପରି ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ୱରୂପରେ କେବେ ବିଚ୍ଛେଦ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ପରମ୍ପରା ଅନୁସରି ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ମହିଳାମାନେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି। ଦେବୀଙ୍କ ପଛ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିବା ପବିତ୍ର ମହେଷ ସରୋବର ବିଶେଷ ପରିଚିତ। ସେଠାରେ, ଏହି ତୀର୍ଥରେ, ପୁରୁଷମାନେ ସ୍ନାନ କରି ଏବଂ ମାତୃଗଣଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ପୂଜା କରିଥିବା ବେଳେ... ଏହି ସମୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ପଚାରିଲା, କିପରି ଦାନବ ମହେଷ ରୁଦ୍ରଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବଧ ହେଲେ? ତାହା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ—ମହାଦେବ ଏକ ଖଣ୍ଡିତ କପାଳ ତୁଳିନେଲେ, ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତେଜ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନି ପରି ଆଲୋକିତ ହେଲେ। ସେଇ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱାମୀ, ଲୀଳା କରୁଥିବା ସମୟରେ ଦେବମାନେ ଅଚମ୍ବିତ ହେଲେ। ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତୀର୍ଥକୁ ପହଞ୍ଚି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଦେବ ବିରାଜମାନ୍ ଥିଲେ, ଏହି ଜ୍ୱଳନ୍ତ କପାଳଟି ନିଜ ଗଣମାନେଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ରଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ଗଣମାନେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଗର୍ଜନ କଲେ, ଯାହା ଦଶ ଦିଗକୁ ଉଁଜାଇଲା। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଏବଂ ଦାନବ ମହେଷ, ଯିଏ ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଅପରାଜିତ ଥିଲେ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇଯାଇଲେ। ସେ ଦଶ ଦଶ ମିଳିଅନ୍ ଦାନବମାନେଙ୍କ ସହିତ, ସମର ଉପକରଣ ନେଇ ଆସିଲେ। ଏହା ଦେଖି ପିନାକଧାରୀ ଭଗବାନ୍ ତାଙ୍କ ଗଣମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସେ ତ୍ୱରିତ ଆସୁଛି, ତେଣୁ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ବଧ କର।” ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାଣ, ତଳୱାର ଓ ଗଦାର ବୃଷ୍ଟି କରିଲେ। ଶେଷରେ, ଯେତେବେଳେ ସେ ବଧ ହେଲେ, ମହାଦେବ ଦେବମାନେଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ୟାସ, ସେଇ କପାଳରୁ ଭୟଙ୍କର ଭୈରବମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେମାନେ ଦୌଡ଼ି ଗଲେ ଏବଂ ମହାଦେବଙ୍କୁ ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ। ଏହି ଠାରୁ କପାଳମାତୃମାନେ ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ ଓ ମହାଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ଯେତେବେଳେ କପାଳ ଏଠାରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇ ଫାଟିଗଲା, ସେଠାରୁ ଏହି ସବୁ ଘଟଣା ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଆଜି ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିବ୍ୟ ମହାସରୋବର ଏଠାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅଛି। ଏଠାରେ ଯେଉଁଜଣେ ଜଳକୁ ପାତ୍ରରେ ରଖନ୍ତି, ବା ଢାଲନ୍ତି, ଶୀତଳ କିମ୍ବା ଉଷ୍ଣ କିମ୍ବା ଉବା ହେଉଛି—ଏହି ସବୁ ଏଠି ପବିତ୍ର। ପୂର୍ବେ ବ୍ରହ୍ମା ଶତଶଃ ଦେବମାନେଙ୍କ ସହିତ ଏଠିକୁ ଆସିଥିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠି ଜୀବନ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ରୁଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ଏହି ରୁଦ୍ର ସରୋବରରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, କିମ୍ବା ଏହାର ଜଳ ପିଉନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ଫଳ ପାଆନ୍ତି। ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟକୁ ଦେବମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ଉନ୍ମୁଖ ହୋଇ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ଏହା ଶୁଭ, ଦିବ୍ୟ, ଅଧର୍ମ ନାଶକ, ମହାକପାଳ ଯାହାକୁ ଦେବ ଓ ଦାନବ ଦୁଇଁଝଣେ ପୂଜନ୍ତି। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଅନେକ ସିଦ୍ଧ ମୁନିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳ ପରି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ମହେଷ ତୀର୍ଥର ସ୍ୱୟଂଭୂ କୁଟୁମ୍ବିକେଶ୍ୱର ଭଗବାନ୍ ବିଶେଷ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଠି ଦର୍ଶନ କଲେ ସପ୍ତଜନ୍ମର ଅପରାଧ ମଧ୍ୟ ନାଶ ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଶିବଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରାଯାଏ। ଏହି ସରୋବର କୂଳରେ ଯଦି କିଛି ଦାନ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଉଚ୍ଚତମ ପଦ ମିଳେ। ଏଠି କେବଳ ଏକ ଉପବାସ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହିପରି ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଏବଂ ଏହାର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଦେବତା, ଦାନବ, ମୁନିମାନେ ସମସ୍ତେ ପୂଜନ୍ତି, ଏବଂ ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଜନ ମୁକ୍ତି ପାଇଛନ୍ତି।