ଭଗବାନ ସଦା ସମୟରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀଗୁଡ଼ିକରେ ବିଶେଷ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ତିନୋଟି ଲୋକର ମଧ୍ୟରୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଶଂସା ପାଇଛି। ବ୍ୟାସଦେବ, ଏହାଠାରୁ ଦଶଗୁଣ ମହତ୍ତ୍ୱ ଥିବା ମହାକାଳବନ ଅଛି। ପ୍ରଭାସ ତୀର୍ଥ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ତୀର୍ଥ ପିନାକଧାରୀ ମହାଦେବଙ୍କର ପ୍ରମୁଖ କ୍ଷେତ୍ର। ତେଣୁ, ବ୍ୟାସ, ବାରାଣସୀ ଏହାଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ମହାକାଳବନ ଗୁପ୍ତ, ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଥିବା କ୍ଷେତ୍ର ଏବଂ ଏହା କ୍ଷୟ ମଧ୍ୟ ଅଟୁଟ। ବ୍ୟାସ, ମୁଁ ମହାକାଳବନକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି। ପଞ୍ଚଟି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବିଶେଷତା କେବଳ ମହାକାଳନଗରୀରେ ଏକାଠି ମିଳେ, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଜଗତରେ ନ ଥିଲା ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପୃଥିବୀ, ଦିଗ୍ବଳୟ କିମ୍ବା ଆକାଶ; ନ ଥିଲା ତାରା, ଆଲୋକ, ସ୍ୱର୍ଗ, ଗ୍ରହ କିମ୍ବା ଚନ୍ଦ୍ର; ନ ଥିଲା ହ୍ରଦ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ସାଗର। ସେଇ ସମୟରେ କେବଳ ମହାକାଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ। ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମହାକାଳ ତାଙ୍କର ହସ୍ତରେ କାମନାକୁ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ସେ କାମନା ଏକ ବିନ୍ଦୁ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ତେଜରେ ବିକାଶିତ ହେଲା। ମହାକାଳ ତାଙ୍କର ହସ୍ତରେ ଏହାକୁ ଛୁଇଁଲେ, ଏହା ଦୁଇ ଭାଗ ଥିବା ବଡ଼ ଆକୃତିରେ ପରିଣତ ହେଲା। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ପଞ୍ଚମୁଖୀ, ଚତୁର୍ଭୁଜ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟିତ ହେଲେ। ମହାକାଳ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋର କୃପାରେ, ହେ ଦୃଢ଼ବାହୁ, ଅଦ୍ଭୁତ ସୃଷ୍ଟି କର।” କିନ୍ତୁ, ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ ନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୋଇ, ମହାକାଳ ତାଙ୍କୁ ଛଅ ଅଙ୍ଗ ଥିବା ବେଦ ଦାନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ପୁନି ତପସ୍ୟା କରି, ଭବଙ୍କ ପୂଜା କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ତିନି ଗୁଣକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ଅସୀମ ତେଜସ୍ୱୀ। ରଜୋଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟିରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଓ ସତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ପାଳନ କରନ୍ତି। ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର, ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା। ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏସବୁ ଆକୃତିରେ ତିନି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଏଠାରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ଆଲୋକ, ଲୋକ, ପ୍ରାଣୀ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ସମସ୍ତ କାରଣ—ଏସବୁ ତାଙ୍କ ଅଂଶ।” ତାହାପରେ ଗୁପ୍ତ ଦେବତା କହିଲେ, “ହେ ବ୍ରହ୍ମନ୍, ତୁମେ ଏକ ଵର ମାଗ।” ବ୍ରହ୍ମା ମନରେ ଭବଙ୍କୁ ପୁତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତାହାପରେ ମହାକାଳ କହିଲେ, “ହେ ଚତୁର୍ମୁଖ, ତୁମେ ମୋତେ ପୁତ୍ର ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିଛ। ଯାହା ମାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତୁମେ ତାହା ମାଗିଛ, ତେଣୁ ମୋର ଏକ ଅଂଶ ନୀଳଲୋହିତ ତୁମର ହେବ। ତୁମେ ମୋତେ ପିତା ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରିଛ, ତେଣୁ ଏହି ଜଗତରେ ‘ବ୍ରହ୍ମା’ ନାମରେ ତୁମର କୀର୍ତ୍ତି ହେବ।” ଏଭଳି ଶାପ ଓ ଵର ପାଇ ସେ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରକୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ଯଜ୍ଞ କୁଶ ଧରି ତାଙ୍କର କପାଳ ଘସିଲେ, ସେଠାରୁ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ସେଠିଏ ପଞ୍ଚମୁଖୀ, ଦଶବାହୁ, ହସ୍ତରେ ଶୂଳ, ଧନୁଷ୍ଵ, ଖଡ୍ଗ ଓ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର, ଜଟା ଓ ସିଂହଚର୍ମ ପିନ୍ଧିଥିଲେ। ସେ ଭବ, ରୁଦ୍ର, ପିନାକଧାରୀ ଓ ନୀଳଲୋହିତ ନାମରେ ବିଶ୍ୱେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ପ୍ରଥମେ ସେ ସନକ ଆଦି ସପ୍ତ ମନସ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ପରେ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଦେବତା ଓ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ପଶୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ। ଦେବତାମାନେ ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ; ବ୍ରହ୍ମା ସୃଷ୍ଟି ପରେ ତଳେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ହେଲା।