ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତକୁ ଆଣାଯାଇଥିଲା। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱୟଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସଂକଳ୍ପ କଲେ—"ମୁଁ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ପୂଜା କରିବି।" ଏହି ସଂକଳ୍ପ କରି, ସେ ପୁଷ୍କରକୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ହେ ପଦ୍ମୟୋନି, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଏଠାରେ ତ୍ରିପୁଷ୍କରକୁ ଆଣ, ଓ ଦେବତାମନ୍ଦଳର ନାଥ, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାହ୍ନତ୍ୱ ଦିଅ, ହେ କୃପାସାଗର।" ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଏହି ଅନୁରୋଧକୁ ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ପିତାମହ, ସେଇ ପବିତ୍ର ତିନିଟି ପୁଷ୍କର (ତ୍ରିପୁଷ୍କର) ତୀର୍ଥକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ତିନିଟି ପୁଷ୍କର ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏଠାରେ, ଯିଏ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନେ ଏକାଗ୍ର ମନେ ପୂଜା କରେ, ସେ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପାଏ। ସେଠାର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାବିତ୍ରୀ କୁଣ୍ଡ। ଏହିପରି ତ୍ରିପୁଷ୍କରର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିବରଣ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିଭାବରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଦେବତାମନ୍ଦଳର ନାୟକତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ ତାଙ୍କର ଗଣମାନେ ସହ ଦାନବ ଅନ୍ଧକ କୁ ବଧ କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ଯିଏ କୃତ୍ୟ କରେ, ସେ ଅତିଶୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରେ। ଏହି ରୁଦ୍ରସରସ୍ର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିବରଣ ଏଠି ସମାପ୍ତ। ଏଠି ଗୁହାର ଭିତରେ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସିଦ୍ଧପୁରୁଷମାନେ ଯେଉଁ ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ, ସେହି ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଅଛି। ଏଠିରେ ଯିଏ ଯେଉଁ ଆଶା କରି ପୂଜା କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତାହା ପାଏ। ଏହି ଗୁହେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିବରଣ ଏଠି ସମାପ୍ତ। ଏଠି ଏମିତି ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ କେହି କେବେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଇଚ୍ଛାରୁ ବିଯୁକ୍ତ ହେଉନାହାନ୍ତି। ପୂର୍ବେ ଏଠାରେ ଶଚୀ ଦେବୀ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ। ସେଠାର ଶକ୍ତିରେ, ଶତକ୍ରତୁ ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ, ଯେଉଁମାନେ ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଅରଣ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ମୁଁ ହୋଇଥିଲି। ଏଠି ଫଳଦାନ କରିବାକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଡ଼ ମହିମା କରନ୍ତି। ଏହି ଅବିଯୁକ୍ତ କ୍ଷେତ୍ରର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିବରଣ ଏଠି ସମାପ୍ତ। ଏଠାରେ ଧୁନ୍ଧୁମାର ଭକ୍ତିଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିବା ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଯିଏ ଏଠି ଭକ୍ତିଭାବରେ ଉମାମହେଶ୍ୱର ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହି ଉମାମହେଶ୍ୱର ତୀର୍ଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ବିବରଣ ଏଠି ସମାପ୍ତ। ଏଠି ଯେଉଁଠାରେ ଯିଏ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ତେଜସ୍ୱୀ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଅଦୃଷ୍ଟ ଓ ଦୁର୍ଗନ୍ଧିରେ ପୀଡିତ, ତେଜ ଓ ଭାଗ୍ୟହୀନ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ର ଦେବତାମାନେ ସହ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବିନା, ତେଜସ୍ୱୀ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।" ତା’ପରେ ଶକ୍ର ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଘୁରି, ଏଠି ଆସି ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ମହାତେଜ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧିରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଲେ। ଏଠି ଯିଏ ସ୍ନାନ କରେ, ଶକ୍ରଙ୍କ କୃପା ଲାଭ କଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମରେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ମହାଉଜସ ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ବିବରଣ ଏଠି ସମାପ୍ତ। ଏଠି ଯିଏ ନିୟମରେ ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ଆଶା କରିଥିବା ଫଳ ପାଏ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ସୂର୍ୟବଂଶୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ ନିମି ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ। ସେ ଏଠି ଉପବାସ କରି, ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ରହିଥିଲେ। ସେଠାରେ ମହାତ୍ମା ରାଜାମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ ହେଉଥିଲା।