ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣମାନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ବୋଚ୍ଚ, ସେପରି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମହାତୀର୍ଥ ସଙ୍ଗମ ସର୍ବାଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା, ଦାନ ଦେଇବା ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପୁରୁଷ କିମ୍ବା ନାରୀ, ଯେଉଁଠି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଏପରି ଯେ, ଅଗ୍ନି ଯେପରି ଶୁଷ୍କ କିମ୍ବା ତରଳ, ସମସ୍ତକୁ ଦହନ କରିଦିଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ଫଳ ଏଠି ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମିଳେ। ଯେପରି ପୁରାଣ କଥାରେ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି, ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଫଳ ଏଠି ମିଳିଥାଏ। ଏଠିଏ ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଗୋପ୍ରତାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ହେ ନିଷ୍ପାପ। ଏଠି ସ୍ନାନ ଏବଂ ଦାନ କରିଲେ, କେହି କେବେ ଦୁଃଖ ପାଉନାହାନ୍ତି। ଯେପରି ବିଦ୍ୱାନ, ବାରାଣସୀରେ ମଣିକର୍ଣ୍ଣିକା ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସେପରି ନୈମିଷ ତୀର୍ଥରେ ଚକ୍ରବାପୀ ପ୍ରମୁଖ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି। ସେଠି ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସାକେତ ନଗରର ଲୋକମାନେ—ଏହା କିପରି ହେଲା, ରାଘବ କିପରି କହିଥିଲେ, ଏହି କଥା ମୋତେ କୁହ, ହେ ଧୃଢ଼ଚିତ୍ତ। ରାମ କିପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସହର ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ଏହି ଉପରେ କଥା ଆସିଲା। ଏକଥର, ଦେବତାମାନଙ୍କ କାମ ସମାପ୍ତ କରି, ରାମ ଅକ୍ଳାନ୍ତ ଭାବରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ କଲେ। ସେବେ, ଗୁପ୍ତଚରମାନଙ୍କ ମାଧ୍ୟମରେ ଏହି ଖବର ଶୁଣି, ଯେଉଁ ବାନରମାନେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ—ଯେଉଁମାନେ ଦେବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଋଷିଙ୍କ ସନ୍ତାନ—ସମସ୍ତ ବାନର ସେନାପତିମାନେ ରାମଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲି, କହିଲେ: “ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଆପଣ ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଯିବେ, ରାମ…” ଏପରି କଥା ବାଲୁକ, ବାନର ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣି, ରାମ କହିଲେ: “ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଗତରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ହେ ବିଭୀଷଣ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ରାଜ୍ୟର ଶାସନ କର; ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅବହେଳା କରିବନି।” ଏପରି କହି, କକୁତ୍ସ୍ଥବଂଶୀ ରାମ, ହନୁମାନଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ: “ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକେ ମୋର କଥା କହିବେ, ହେ ବାନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଇନ୍ଦ ଓ ଦ୍ୱିବିଦ, ଯେଉଁମାନେ ଅମୃତ ଚଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ଥାଇ, ଆମ ପୁଅ ଓ ନାତିମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ; ଆମେ ଏଉଁଠିଏ ଏକାସାଥି ଯିବା—ଏହିପରି ରାଘବ ସେମାନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ।” ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବିଶାଳ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ପ୍ରଥମେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ। ଏହାପରେ, ତେଜସ୍ୱୀ ବସିଷ୍ଠ, ମନରେ ସମସ୍ତ ଭାବି, ଶୁଭ୍ର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ। ରାମ, ନ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ବାମପାର୍ଶ୍ୱରେ ଶ୍ରୀ ଦେବୀ କମଳ ହସ୍ତେ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ। ସେଠି ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଶସ୍ତ୍ର, ଧନୁଷ ଓ ତାରା ଥିଲା। ବାମ ଓ ଡାହାଣପାର୍ଶ୍ୱରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ବେଦ ଓ ସାବିତ୍ରୀ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ପାହାଡ଼ମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଥିଲେ। ଅନ୍ତଃପୁରର ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ କକୁତ୍ସ୍ଥଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ। ଭରତ, ଶତୃଘ୍ନ ଓ ଅନ୍ତଃପୁର ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ। ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ସହିତ ଚାରିଦିଗରେ ଗଲେ। ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ତାଙ୍କର ସେବକ, ପୁଅ, ଆତ୍ମୀୟ ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ। ଏହିପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ନାଗରିକମାନେ ଘେରି ଚାଲିଥିଲେ। ସେପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଏହି ଯାତ୍ରାରେ ସାମିଲ ହେଲେ।