ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଏଠାରେ ଏକଠା ହେଇଥିଲେ। ପର୍ବତର ମହାଦେବଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ କରିବା ପାଇଁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ ଗଭୀର ଭକ୍ତିରେ ଭରି ଯାଇଥିଲେ। ଦୀର୍ଘ ଉପବାସରେ ସେମାନେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ, ଏହି କଥା ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୀର୍ଘ ଉପବାସରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଯାଇଛୁ। ତେଣୁ ଆପଣ ଆମକୁ କିଛି ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।” ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ ନ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଅପରିମିତ ଅର୍ପଣ, ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ପାଠ ଓ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଭରି ଯାଇଥିଲା। ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ନିଜ ପଦଚିହ୍ନକୁ ସୁନ୍ଦର ପର୍ବତ ଶ୍ରେଣୀରେ ରଖିଦେଲେ। ସେ କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଏହି ପଦଚିହ୍ନକୁ ଛୁଇଁପାରନ୍ତୁ, ଏବଂ ଏପରେ ତୁମେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବେ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ବ୍ରତ, ଯଜ୍ଞ, ପାଠ ଆଦି କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ; କେବଳ ଅଟୁଟ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଦରକାର। ମୁଁ ଏହି ପଦଚିହ୍ନ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବା ପରେ, ହଜାର ଜଗତ ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନରେ ଯେଉଁଠି ଏହି ପଦଚିହ୍ନରେ ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇବା ପାଇଁ ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାର ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ତେଣୁ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦ୍ୟମରେ ଏହି ପଦଚିହ୍ନକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏଠାରେ ଆଉ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଇଥିଲା। କୃତ ଯୁଗରେ ଏହି ପଦଚିହ୍ନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦৈର୍ଘ୍ୟ ଓ ପ୍ରସ୍ତରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥିଲା। ତ୍ରେତା ଯୁଗରେ ଏହା ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ଦ୍ୱାପର ଯୁଗରେ ଏହା ହଳଦା ରଙ୍ଗରେ ଏବଂ ଛୋଟ ଆକାରରେ ଦେଖାଯାଇଥିଲା। ଏହିପରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ପଦଚିହ୍ନକୁ ଆର୍ବୁଦ ପର୍ବତକୁ ଆଣିଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନକାଳରେ, ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଯଜ୍ଞ ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଏହି ପଦଚିହ୍ନ ଆଣିବା ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଥିଲେ—“ମୁଁ ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ପୂଜା କରିବି।” ସେହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମା ପୁଷ୍କରାକୁ ଯିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ବିନା ସେ କେବେ ଉତ୍ତର ଲାଭ କରିପାରିବେନି। ପଦ୍ମୟୋନି, ତାଙ୍କୁ ଟ୍ରିପୁଷ୍କରାକୁ ଆଣନ୍ତୁ, ଦେବତାଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ତାଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତୁ, ଦୟାର ସାଗର।” ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି, ବ୍ରହ୍ମା ତିନି ପୁଷ୍କରା ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ, ଯାହା ଅତି ପବିତ୍ର ଜଳାଶୟ। ଏହି ସମୟରୁ, ଆର୍ବୁଦରେ ତିନି ପୁଷ୍କରା ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା। ଏଠାରେ, କାର୍ତ୍ତିକ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଯେଉଁଠି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ପୂଜା କରିଥାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସାବିତ୍ରୀ ପୋଖରି ଅଛି। ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ସ୍ନାନ କରିଥାନ୍ତି, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଧିପତ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାନ୍ତି। ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରେ, ଅନ୍ଧକ ଦାନବକୁ ବଳାଧିକାରୀ ନନ୍ଦୀ ବ୍ୟାନର୍ଧାରୀ ଶିବ ତାଙ୍କର ସହଚରମାନେ ସହିତ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଏଠାରେ, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନରେ ଯେଉଁଠି ଉପଚାର କରାଯାଏ, ସେଠାରେ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଗୁହା ଭିତରେ, ପୂର୍ବକାଳରେ ସିଦ୍ଧମାନେ ପୂଜିଥିବା ଲିଙ୍ଗ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଲିଙ୍ଗରେ ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଧ୍ୟାନ କରିପାଇଁ ପୂଜା କରେ, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଏକ ଏମିତି ଦେଖାଯାଏ, ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଚାହିଦାରୁ କେବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇନଥାଏ। ପୂର୍ବକାଳରେ, ରାଜା, ଶଚୀ ଏଠାରେ ଦୁଃଖରେ ବ୍ୟାକୁଳ ହୋଇ ନିବେଶ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଅର୍ବୁଦ ଅଞ୍ଚଳର ତୀର୍ଥ, ପଦଚିହ୍ନ, ପୁଷ୍କରା, ରୁଦ୍ର ସରୋବର, ଗୁହେଶ୍ୱର ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ ବିବର୍ଣ୍ତି ହୋଇଛି, ଯାହା ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଭକ୍ତି ଓ ଉପଚାରରେ ଦେବତା ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାର ଉପାୟ ଦେଖାଯାଏ।