ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ ଏକ ପବିତ୍ର ନଦୀର କଥା ଅଛି, ଯାହାର କୂଳରେ ଉଚ୍ଚଇଃଶ୍ରବାସ ନାମକ ଅଶ୍ୱମାନେ ଓ ଦିଗ୍ପାଳମାନଙ୍କ ପରି ଗଜମାନେ ଥିଲେ। ଏହି ନଦୀର କୂଳରେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ଏହି ତୀର ଉପରେ ପବିତ୍ର ଜଳ ରହିଥିଲା, ଯାହା ଉପରେ ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଉଥିଲେ। ଏହି ନଦୀ ଧର୍ମର ସାର ଭରିଥିଲା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳ ଭରି ନିରନ୍ତର ବହୁଥିଲା। ଏହି ନଦୀର ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶରୁ ଜହ୍ନୁମୁନିଙ୍କ ଚରଣ ତଳରୁ ହରିଙ୍କ ନଦୀ ଜାହ୍ନବୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା। ଏହି କାରଣରୁ ଏହି ଦୁଇଟି ନଦୀ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ଏହି ସମୟରେ କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରୁ ଆସି, ସେ ନିୟମାନୁସାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଶାସ୍ତ୍ରୋକ୍ତ ରୀତିରେ ପୂଜା କଲେ। ଏହିପରି ତୀର୍ଥ ମହିମା ଦେଖି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ଓ ନିଜ କାମ୍ୟ ସାଧନ କଲେ। ତିନି ରାତି ଅଞ୍ଚଳରେ ରହି ନିୟମାନୁସାରେ ତୀର୍ଥସ୍ନାନ ଓ ବ୍ରତ କଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି ସେଠି ପ୍ରମୋଦ ଓ ଶୋଭା ବଢ଼ିଗଲା; ସେଠି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆନନ୍ଦର ଧାରା ଦୌଡ଼ିଗଲା। ଏହି ଆନନ୍ଦ କାହିଁକି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ପୂଛାଗଲା। ତାପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, “ଏହା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ! ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମୋ ମନରେ ଅପାର ଆନନ୍ଦ ବିକାଶ ପାଇଛି। ଅୟୋଧ୍ୟାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ଅସଂଖ୍ୟ ଗୁଣ ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦିତ କରିଛି। ଏଠାରେ କେଉଁଠି କେଉଁଠି ତୀର୍ଥ ଅଛି, କେମିତି ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ, ସେସବୁ ଭଲଭାବେ କହ। ତୁମ ପ୍ରଶ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଅୟୋଧ୍ୟାର ମହିମା ପ୍ରକାଶ ପାଉଛି। ଅୟୋଧ୍ୟା ଶବ୍ଦର ‘ଅ’ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସୂଚକ ଓ ‘ୟ’ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସୂଚକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏଠି ଯେଉଁମାନେ ମହାପାପୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠିରେ ମୁକ୍ତି ପାଉଥିବେ। ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ସହର, ଯାହା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଜ ନଗର, ପୃଥିବୀକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ ନାହିଁ। ଏହି ସହରର ମହିମା କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଏହା ସହସ୍ରଧାରାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଏକ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛି। ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତରରେ ସରୟୂ ଓ ଅସା ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ସୀମା। ଏହି ସହର ମାଛର ଆକୃତିରେ ଅଛି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିଜ ରୂପ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ପଶ୍ଚିମରେ ଏହାର ମୁଣ୍ଡ ଗୋପ୍ରତାର ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି। ପୂର୍ବ ଦିଗ ଏହାର ପଛ, ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟଭାଗରେ; ଏହା ପୂର୍ବରୁ ବିଶିଷ୍ଟ ମହିମା ସହିତ ବିଦ୍ୟମାନ। ଏହି ସହର କିପରି ଏପରି ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଗିଲା, ତାହା ଜାଣିବାକୁ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଲେ। ସେ କହିଲେ—ପୂର୍ବେ ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା ନାମକ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ। ସେ ସଦା ଯୋଗ ଧ୍ୟାନ ଓ ବିଷ୍ଣୁପୂଜାରେ ଲୀନ ଥିଲେ, ଏବଂ ଭାବିଲେ ଯେ ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ବସିଛନ୍ତି। ମନେ ଧାରଣା କରି, ସେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କଲେ ଯେ ଏଠାରେ ତପସ୍ୟା କରିବେ। ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ, ସେ ଘୋର ତପସ୍ୟା କଲେ। ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ମନକୁ ବିଷ୍ଣୁରେ ଏକାଗ୍ର କରି, ଶ୍ୱାସକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ରକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ପିତାମ୍ବରଧାରୀ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ରୂପୀ ହରିଙ୍କୁ ଚିନ୍ତା କରି, ବାରହ ଅକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏଭଳି ଧ୍ୟାନ କରି, ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ହରିଙ୍କ ଷ୍ଟୁତି ରଚିଲେ; ଅଟୁଟ ଭକ୍ତି ସହିତ ନାରାୟଣଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ସେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ଦେବତାମନ୍ଦଳର୍ ନାୟକ, କମଳନୟନ, ମୋତେ କୃପା କର। କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବିଜୟ, ଅଚିନ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ବିଜୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବିଜୟ, ଅକ୍ଷୟଙ୍କୁ ବିଜୟ।