ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ କେଉଁ ପ୍ରମୁଖ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକ ଅଛି, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉପସ୍ଥାପିତ ହେଲା। ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, ଯେପରି ବଡ଼ମାନେ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତର ମହିମା ବିଷୟରେ ଶୁଣିଛନ୍ତି, ତାହା ଏଠାରେ କଥିତ। ଏଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଋଷି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ବସିଷ୍ଠ, ଯିଏ ପ୍ରଜାପତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନସଂକଳ୍ପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ। ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶିଷ୍ଟ, ଅଳ୍ପାହାରୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିରତ ଥିଲେ। ଏହି ବସିଷ୍ଠ ଋଷି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ପଞ୍ଚାଗ୍ନି ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଜପ ଓ ହୋମ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ। ତାଙ୍କଠାରେ ଏକ ପବିତ୍ର ଓ ଖ୍ୟାତିଶାଳୀ ଗାଈ ଥିଲା, ତାହାର ନାମ ନନ୍ଦିନୀ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିଲା। ଏକ ଦିନ ନନ୍ଦିନୀ ପୃଥିବୀ ଉପରେ ଘାସ ଚରିବାକୁ ବିଚରଣ କରୁଥିଲା। ସେହି ସମୟରେ ତୀବ୍ର କିରଣ ଧାରୀ ଦେବତା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ ଥିଲେ। ଋଷି ବସିଷ୍ଠ ସକାଳ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ନନ୍ଦିନୀଙ୍କ ଦୁଧ ନେଇ ଦେଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଏକ ଦିନ, ଋଷି ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୋଇ, ପାପର ଭୟରୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିଲେ। ସେ ଏକ ଗଭୀର ଖାଦିର ନିକଟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କ ଭାରରେ ବିପଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିବା ଦୁଃଖର ଧ୍ୱନି ଶୁଣିଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଆସିଲା—"ମୁଁ ହୂତାଶନରୁ ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ତୁମକୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଛି। ମୁଁ ଏଠାରେ ପଡ଼ିଯାଇଛି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରୁ ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର।" ଏହି ଦୁଃଖ ଦେଖି ବସିଷ୍ଠ ଋଷି ତିନି ଲୋକ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ତାହା ସ୍ଥାନକୁ ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ ପୂରିଦେଲେ। ଏହା ଦେଖି ଋଷି ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଦୁହେଁ ଖୁସି ହେଇ ଆଶ୍ରମ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠାରେ ବସିଷ୍ଠ ଗଭୀର ଖାଦି ଦେଖି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ—"ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ହିମବତ ପର୍ବତ, ପୃଥିବୀର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ, ନିକଟକୁ ଯିବି। ସେଉଁଠାରୁ ଏଠାକୁ ଏକ ପର୍ବତ ପଠାଯିବ।" ଏପରି ଚିନ୍ତା କରି ବସିଷ୍ଠ ହିମବତ ପର୍ବତରେ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ଆର୍ଘ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ—"ଏହିଠାରେ ମୋର ନନ୍ଦିନୀ ଗଭୀର ଖାଦିରେ ପଡ଼ିଯାଇଛି, ଭୟରେ ତାହାକୁ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ବାହାର କରାଯାଇଛି। ତେଣୁ, ହେ ପର୍ବତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠାକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପର୍ବତ ପଠାଇଦିଅ।" ହିମବତ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ମୁଁ ମାପ ଦେଖି ଏକ ପର୍ବତ ପଠାଇଦେବି। ଏଠାରେ ତଳେ କେତେ ଅଛି, ତାହା ଗଣନା ନାହିଁ।" ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି ହିମବତଙ୍କ ମନରେ ଉତ୍ସୁକତା ଜଗ୍ରତ ହେଲା, ସେ ସବୁ କଥା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଅହଲ୍ୟା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଶସ୍ତିଶାଳି ଥିଲେ। ବସିଷ୍ଠ ଏହି ବେଳେ ଶତାଧିକ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଜଣେ ଶିଷ୍ୟ ଗୁରୁପ୍ରତି ବିଶେଷ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ। ବୟସରେ ବୃଦ୍ଧ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କୁ ବଦଳାଯିବା ପାଇଁ ଗୁରୁ କଦାପି କହିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ ଓ ଦୈନିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିରତ ଥିଲେ। ଏକ ଦିନ ସେ ବହୁ ସାମଗ୍ରୀ ନେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ସେ ଦେଖିଲେ, ଏକ ଧଳା ଜଟାକୁ କାଠରେ ଲଗାଯାଇଛି। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ସେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ—"ହାୟ, ମୋ ଜୀବନ ନଷ୍ଟ ହେଲା। ଦାୟିତ୍ୱରେ ନିରତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏପରି ଦୁଃଖ କିପରି ହେଲା? ମୋ ଅବଧାନ ଓ ତ୍ୱଚ୍ଛିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ବଂଶ ନାଶ ହେବ।" ତାଙ୍କର ଏହି ଦୁଃଖ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କୁ ଦ୍ରୁତ ସୂଚିତ କରାଗଲା। ତେଣୁ ଗୁରୁ କହିଲେ—"ବାଳକ, ଗୃହକୁ ଯାଇ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟା କର।" ଏପରି ଶିକ୍ଷକଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶିଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ନମ୍ରତାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏହା ଦ୍ୱାରା ମୋର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଲାଭ ହେଲା; ଏଠାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।" ଏପରି ଭାବରେ ବସିଷ୍ଠ ଋଷି, ତାଙ୍କ ପରିବାର, ଶିଷ୍ୟମାନେ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତ ଏବଂ ତାହାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଉପରେ ଏହି ଦିବ୍ୟ ଘଟଣାମାନେ ଘଟିଥିଲା।