ସରୟୂ ନଦୀର କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଏହି ସ୍ଥାନ ଦିବ୍ୟ ଓ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଶୋଭାରେ ଅତିରିକ୍ତ। ଏଠାରେ ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ଓ ନିଃସ୍ତ୍ରୀଣୀ ସେନାର ଅଭିମାନ ଭରି ଅଛି; ଏହି ସହର ଶ୍ରୀ, ସମୃଦ୍ଧି ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାରେ ତଳି ଅଛି। ସହରଟି ଚାରି ଭାଗରେ ଭାଗି ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅଞ୍ଚଳ ଭଲଭାବରେ ଗଠିତ। ଏଠାରେ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମର ଶୋଭାରେ ଚମକୁଥିବା ପୋଖରୀ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଶୋଭା ବଢ଼ାଉଛି। ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସଂଗୀତ ଉପକରଣ—ବୀଣା, ବାଂଶୀ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଶବ୍ଦରେ ଏହି ସହର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛି; ଶାଳ, ତାଳ, ନାଡ଼ିଆ, ପନସ ଓ ଆମଳକୀ ଗଛ ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଶୋଭା ଦେଇଛି। ଏହି ସହର ଆମ୍ବ, ବେଲ, ଅଶୋକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛରେ ମାଳିନ୍ଦ ଅଛି; ମାଳତୀ, ଯାତି, ବକୁଳ, ପାଟଳୀ, ନାଗ ଓ ଚମ୍ପକ ଗଛ ଏଠାରେ ଶୋଭା ଦେଇଛି। ନିମ୍ବ, ଜମ୍ବୀର, କଦଳୀ, ମାତୁଳିଙ୍ଗ ଓ ଏଠାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଏଠାରେ ଦେବତାଙ୍କ ସମାନ ତେଜ ଥିବା ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଅଛନ୍ତି; ବୃହସ୍ପତି ସମାନ ଗୁଣ ଥିବା କବି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏଠାରେ ସମ୍ମାନିତ ଅଛନ୍ତି। ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବାସ୍ ସମାନ ଘୋଡା ଓ ଦିଗ୍ଗଜ ସମାନ ହାତୀ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି। ସରୟୂ ନଦୀର କୂଳରେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି; ପବିତ୍ର ଜଳରେ ମଧୁମକ୍ଷିକା ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଇଥାଏ; ଏହି ସହର ଧର୍ମର ଏସେନ୍ସରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳରେ ବହିଯାଏ। ଏହି ସହରର ଦକ୍ଷିଣ ପାଦଠାରୁ ଜହ୍ନବୀ—ହରିଙ୍କ ନଦୀ—ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଏହି ଦୁଇ ନଦୀ—ସରୟୂ ଓ ଜହ୍ନବୀ—ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର ଓ ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ପୂଜା କରନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ କୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତ ଋଷି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଲେ। ସେଠାରୁ ଆସି, ତିନି ନିୟମାନୁସାରେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ; ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିୟମାନୁସାରେ ପୂଜା କଲେ। ତୀର୍ଥର ମହିମା ଦେଖି ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହେଲା ଓ ସେ ଆନନ୍ଦରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ତିନି ରାତି ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ରହି, ନିୟମିତ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କଲେ। ତାଙ୍କର ଆଗମନ ଦେଖି ଏହି ସହର ଶୋଭା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା; ଏହି ସମୟରେ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆନନ୍ଦର ଅନୁଭୂତି କରିଲା। କିଏ ଏହି ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସ? ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋତେ କୁହ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଓ ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଏହା ଏକ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ମହା ଚମତ୍କାର! ଏହି ସମୟରେ ମୋ ମନରେ ଏକ ଆନନ୍ଦର ପ୍ରବାହ ଆସିଛି। ଆୟୋଧ୍ୟା ନଗରର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମହିମା ଓ ଅନେକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣ—ତୀର୍ଥଯାତ୍ରାର କ୍ରମ କଣ? କେଉଁ ତୀର୍ଥଗୁଡିକ ପବିତ୍ର? ସଠିକ୍ ପ୍ରକ୍ରିୟା କଣ? ଏହି ସବୁ ଦୟାକରି ମୋତେ ବିସ୍ତୃତରେ କୁହ। ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନରେ ଆୟୋଧ୍ୟାର ମହିମା ପ୍ରକାଶ ପାଇଛି। ଅକ୍ଷର 'ଅ' ବ୍ରହ୍ମା ଓ 'ୟ' ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ କଥାଯାଏ। ଏଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରମୁଖ ପାପ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ସହିତ ଅନ୍ୟ ମହାପାପରେ ଯେତେ ଭାରି ହେଉ ନାହିଁ—ଏହି ବିଷ୍ଣୁର ପ୍ରମୁଖ ନଗର, ଦ୍ୱିଜ, ପୃଥିବୀକୁ ଛୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ସହରର ମହିମା କିଏ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବ? ଓ ତପସ୍ୱୀର ଧନ! ସହସ୍ରଧାରାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଏହି ସହର ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଏକ ଯୋଜନ ଯାଏ। ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସରୟୂ ନଦୀ ଅସା ନଦୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୀମା; ଏହି ସହର ମାଛର ଆକୃତିରେ ଅଛି ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ନିଜ ଚିହ୍ନ ଭାବରେ ଘୋଷିତ। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଏହାର ମୁଣ୍ଡି ଗୋପ୍ରତାର ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ଅଛି; ପୃଷ୍ଠ ଅଂଶ ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଅଛି, ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଏହି ସହରର ପୂର୍ବ ମହିମା ଜଣାଶୁଣା ଓ ପ୍ରାଧାନ୍ୟରେ ଅଛି। ଓ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ସହର କିପରି ଏପରି ମହିମାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା? ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ନାମ ଥିଲା ବିଷ୍ଣୁଶର୍ମା। ସେ ସଦା ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନରେ ଲିନ୍ ଥିଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ପୂଜାରେ ନିରତ ଥିଲେ; ଏହି ଭାବରେ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ବସିଛନ୍ତି ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରି, ସେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସିଥିଲେ।