ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ସରୟୂ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରିବା ବିଶେଷ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି କହାଯାଇଛି। ଏହି ତୀର୍ଥରେ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ପୂର୍ବରୁ ଏହି ପାପହର ତୀର୍ଥରେ, ସରୟୂର ପବିତ୍ର ଜଳରେ, ସହସ୍ରଧାରା ନାମକ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରି, ଶେଷ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଇଥିଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନର ଆକାର ଧନୁର ମାନ ଅନୁଯାୟୀ ସାଢେ ତିନି ହସ୍ତ ରହିଛି। ଏହି ତୀର୍ଥର ମହିମା ଶୁଣି, କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ ଜିଜ୍ଞାସାବଶତଃ ପୁନି ପଚାରିଲେ—"ମୋର ମନ ଏହି ତୀର୍ଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ସହସ୍ରଧାରା ତୀର୍ଥର ଉଦ୍ଭବ କଥା ମୋତେ କହ, ହେ ଉଦୟ ମହାନ୍।" ତେଣୁ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଲା: ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ରଘୁବଂଶଶ୍ରୀରାମ ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଏକ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କଲେ—"ମୁଁ ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।" ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଉଥିଲେ। ରାମ, ତାଙ୍କୁ ଦୃତ ଭାବେ ଡାକି, ଭୋକରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ସ୍ନେହର ସହିତ କହିଲେ—"ଏହି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଳନ କରିବାରେ କୌଣସି ଭୁଲ କରିବୁନାହିଁ।" ଏହି ସମୟରେ ଏକ ମହାମୁନି ରାମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦର୍ଶନ ଆଶା କରୁଥିଲେ, ଯାହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାମଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟ ଦେଖି ରାମ ବାହାରିଲେ ଓ ସମ୍ମାନ ସହିତ ଦୁର୍ବାସା ମହାମୁନିଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଇଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶୂରବୀର ଏହି ଆଜ୍ଞା ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ଭାବେ ପାଳନ କରି, ସେଠାକୁ ଯାଇ, ସ୍ନାନ କରି ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଏକ ହଜାର ଫଣା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକରୁ ଆସିଲେ। ତାପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠ ଥିବା, ଶେଷ ଭାବକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ—"ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଦୃତ ଉଠ ଓ ତୁମର ନିଜ ଲୋକକୁ ଯାଅ। ଚିରନ୍ତନ ବୈଷ୍ଣବ ପଦ ଲାଭ କର।" ତା'ପରେ ଶେଷଙ୍କ ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ହଜାର ସ୍ଥାନରେ ଭେଦ କରାଗଲା। ଏହି ହଜାର ମଣିମୟ ଫଣା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀ ଦହିଗଲା, ଏହି ତୀର୍ଥ 'ସହସ୍ରଧାରା' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେବା ନିଶ୍ଚିତ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମାପ ପ୍ରମାଣେ ପ୍ରାୟ ପଚିଶ ଧନୁ ହେଉଛି। ଯେଉଁଜଣେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ସମସ୍ତ ପାପରୁ ଶୁଧ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି, ସେ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ ଜେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷ ସ୍ନାନ କରି ଅବିନାଶୀ ଶେଷଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ନିୟମାନୁସାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଉଚିତ। ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ସୁନା, ଅନ୍ନ ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ, ଏହା ମହାପୁଣ୍ୟ ଦାୟକ। ଶ୍ରାବଣ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଏଠାରେ ଧାର୍ମିକମାନେ ବିଶେଷ ଉତ୍ସବ କରୁଥିଲେ, ଯାହା ଆଗରୁ ଶେଷଙ୍କ ପୂଜା ହେଉଥିଲା। ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭକ୍ତିସହିତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ପ୍ରଥମେ ନାଗପୂଜା କରାଯାଉଥିଲା। ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ମନୋନିବେଶ ସହିତ ବୈଶାଖ ମାସରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବିଶେଷ ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ମାଧବ ମାସରେ ନିୟମିତ ଉପାଚାର କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ କାମନା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଲୋକ ଶ୍ରଦ୍ଧାସହିତ ଶୋଭିତ ଦୁଗ୍ଧ-ଦାୟିନୀ ଗାଈ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପହାର ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବାସ ସଦାକାଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁ ଲୋକରେ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ବିଶେଷ ଭାବରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ-ନାରାୟଣଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ, ବିଶେଷକରି ଲକ୍ଷ୍ମୀ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ରହିବେ; ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସ୍ନାନର ମହାଫଳ ଏଠାରେ ମିଳିଥାଏ। ଏଭଳି ଭାବେ ଏହି ସହସ୍ରଧାରା ତୀର୍ଥରେ ଶେଷଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନା କରାଯାଇଛି, ଯିଏ ଭୂମିର ଭାର ହରଣ କରିଥାନ୍ତି।