ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ପ୍ରାର୍ଥନାର ଶକ୍ତିରେ ପୃଥିବୀର ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ପର୍ବତର ମହାପ୍ରଭୁ ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଦେବୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ପ୍ରଭୁ, ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ଦେବୀଙ୍କର ଏହି ଉପାଲୋଚନା ଶୁଣି ଗିରିଶ୍ବର ପ୍ରାଚୀନ ସଂସ୍ମୃତିକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏଠାରେ, ଏକ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବଧର ପାପକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ତାପରେ, ଦିବ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମା ତୀର୍ଥ ପୁନର୍ବାର ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ କୋଣରେ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ବଡ଼ ଯମ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, ଯମଙ୍କ ଅଂଶରେ ବିସ୍ତାର ହେଉଛି। ବଡ଼ ନୈରୃତ ତୀର୍ଥ ପଶ୍ଚିମ-ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଛି। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ବରୁଣ ତୀର୍ଥ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଛି। ଏଠାରେ, ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ ବାୟବୀୟ ତୀର୍ଥ ଦ୍ରୁଶ୍ୟମାନ ହେଉଛି। ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ସୋମ ତୀର୍ଥ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ବିଷ୍ଣୁ ତୀର୍ଥ ରୂପେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି। ଏକ ସମୟରେ, ଦେବୀ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଶଂକରଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—“ଏଠାରେ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକର ସଂଗମ ହେଉ।” ତାଙ୍କର ଏହି ଅନୁରୋଧ ଶୁଣି ଦେବୀଙ୍କ ପତି ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ଗୁପ୍ତ ରୂପରେ ମୋର ସମ୍ନାନରେ ଆସିଥିଲେ। ଶଂକର କହିଲେ—“ମହାମୁନି, ଏଠାରେ ଆଉ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ଖୋଜିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ସଂଗମ ପାଇପାରିବେ।” ଏହିପରି, ଦେବୀ, ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଶଂକର ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଏପରି କଥା କହିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଅର୍ପଣ କାଳ ଆସେ, ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦ୍ରୁଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ବ୍ରତ, ତୀର୍ଥ, ତପସ୍ୟା, ବେଦ, ଯଜ୍ଞ, ନିୟମ—ଏହା ସବୁ ଏଠାରେ ଦ୍ରୁଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ମହାମୁନିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପର୍ବତ କନ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଖୁସି ହେଲେ। ସେ କହିଲେ—“ମହାତପସ୍ବୀ, ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ନାନରେ ଏଠାରେ ତୀର୍ଥର ଜାଲାକୁ ଦେଖି ମୁଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି। ଶିବ, ଦେବତା ନିଜ ଦୀପ୍ତିମାନ ତେଜ ରୂପ ରଖି ଏଠାରେ ପୁନଃ ପ୍ରକାଶିତ କିପରି ହୁଏ?” ମୁଁ ଲିଙ୍ଗ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା କରିବା ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ପାଇଥିଲି। ମୁଁ ରୁଦ୍ର-କ୍ଷେତ୍ର, କେଦାର, ଏବଂ ବଦରିକା ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲି। ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ମୁଖ୍ୟ ପବିତ୍ର ସହରଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲି, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କଞ୍ଚୀ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ। ସ୍ଥାପିତ ଲିଙ୍ଗ ଓ ସ୍ୱୟଂଭୁ ଲିଙ୍ଗ ଦେଖିଲି। ମୋ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ମୁଁ ବିଶ୍ୱ ଜମି ମାନେଇଲି, ତପସ୍ୟା ଓ ଯଜ୍ଞ କରି ଭୂମି ପରିଦର୍ଶନ କଲି। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦେଖି ପରେ ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ଆସିଲି। ମୁଁ ଅରୁଣାଦ୍ରି ପର୍ବତ ଓ ସେଠାରେ ଥିବା ଲିଙ୍ଗକୁ ଦେଖିଲି। ଶୋନାଦ୍ରିର ଉପାସକମାନେ କନ୍ଦ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରାଚୀନ ଦିନରେ ବ୍ରହ୍ମା ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପ୍ରଥମେ ଏହି ଲିଙ୍ଗକୁ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ବେଦଗୁଡ଼ିକ ନିରନ୍ତର ଅରୁଣାଦ୍ରି ନାଥଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି। ତୁମେ ସମସ୍ତ ବେଦର ରୂପ, ନିତ୍ୟ, ଅମୃତତ୍ୱର ମୂର୍ତ୍ତି। ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିରେ ଭରିଥିବା, ପବିତ୍ର, ତ୍ରିପୁରାନ୍ତକ ଶିବ, ମୁଁ ଭୂମିରେ ତୁମକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରି, ଆଉ କୌଣସି ତପସ୍ୟା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମ ଶରଣ ନେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ମୁଁ କରିଥିବା ସମସ୍ତ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ତୁମର ଦର୍ଶନରେ ମିଳିଛି।