ଏକ ସମୟର କଥା, ସରୟୂ ନଦୀର କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ଋଣମୋଚନ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ କିଛି ମହାନ ଋଷିମାନେ ଗଲେ। ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା କୁଣ୍ଡ ନାମକ ଏକ ପୁଣ୍ୟସ୍ଥଳୀ ଅଛି, ଯାହା ସତ ଶତଧନୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିଲା। ସେଠାରେ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଋଷି ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଲୋମଶ। ସେ ଏଠି ଆସି, ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଇ ଶୁଦ୍ଧ ହେଇଥିଲେ। ଏହି ତୀର୍ଥର ମହତ୍ତ୍ୱ ଅତି ଅଦ୍ଭୁତ। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଋଣର ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ମାନବର ତିନି ପ୍ରକାର ଋଣ—ଏହି ଲୋକର ଓ ପରଲୋକର—ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠି ଆସିଲେ ମନରେ ଦୃଢ଼ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହିଠାରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ନିଜ ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ ସହିତ ସୁନା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନ କରିବା ମହାପୁଣ୍ୟ ଦାୟକ। ଏପରି ତୀର୍ଥର ମହତ୍ତ୍ୱ କଥା କହି, ମହାନ ଋଷି ଲୋମଶ ତାଙ୍କ ଅନୁଭବ କଥା ଶେଷ କଲେ। ଏହି ଋଣମୋଚନ ତୀର୍ଥ ସରୟୂ ନଦୀର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏଉଁଠି ଆଉ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି—ପାପମୋଚନ ତୀର୍ଥ, ଯାହା ଦୁଇଶୋ ଧନୁ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି। ଏହି ସ୍ଥାନ ତୁରନ୍ତ ଫଳଦାୟକ, ଏଠି କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ। ମୁଁ ସେଠାରେ ଅପୂର୍ବ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦେଖିଛି। ପାଞ୍ଚାଳ ଭୂମିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ନରହରି ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପାପ, ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଏକ ସମୟରେ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସଂଗରେ ରହି, ତାଙ୍କ ମନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପ୍ରତି ଆଗ୍ରହ ଜାଗ୍ରତ ହେଲା। ସେ ସଜ୍ଜନଙ୍କ ସହିତ ଏହି ପାପମୋଚନ ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ। ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଆକାଶରୁ ପୁଷ୍ପବର୍ଷା ହେଲା। ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହୋଇଗଲି। ମାଘ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ତିଥିରେ ଏଠି ସ୍ନାନ ବିଶେଷ ଫଳଦାୟକ, ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ପୂର୍ବେ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ, ସରୟୂ ଜଳରେ, ସହସ୍ରଧାରା ନାମକ ଏକ ମହାପୁରୁଷ ଯୋଗଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଶେଷ ଦେବତା ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଏହି ସ୍ଥାନର ମାପ ତିନି ହସ୍ତ ଅର୍ଦ୍ଧ, ଧନୁ ମାପ ଅନୁସାରେ। ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସ ଜିଜ୍ଞାସାବଶତଃ ପୁଣି ପଚାରିଲେ, “ଏହି ସହସ୍ରଧାରା ତୀର୍ଥର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହ। ମୋର ମନ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମହତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ।” ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ, ରାମ, ରଘୁବଂଶର ପ୍ରଭୁ, ଦେବତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରି, ମନେ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—‘ମୁଁ ଏହାକୁ ଶୀଘ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିବି।’ ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବାବେଳେ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦ୍ୱାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦୟାଭାବରେ ଡାକି, ଭୋକରେ କ୍ଳାନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଚାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ରାମଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ଦେଖା ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଆସିଥିଲେ, ଯାହା ସନ୍ଦେଶ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମହାର୍ଷିଙ୍କୁ ଦେଲେ। ରାମ ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେଖି, ସେଠାରୁ ବାହାରି ଏମିନେଣ୍ଟ ଦୁର୍ବାସା ଋଷିଙ୍କୁ ଆଦର ସହ ଦେଖିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଏହି ଆଜ୍ଞାକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପାଳନ କଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଯାଇ ସ୍ନାନ କରି ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଦେଲା—ସହସ୍ର ଫଣା ଶୋଭିତ ଇନ୍ଦ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହ ଦେବଲୋକରୁ ଆସିଲେ। ଏହିପରି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ସତ୍ୟପଥରେ ଅଚଳ ଥିବା ଏହି ମହାପୁରୁଷ, ଶେଷ ଦେବତାର ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।