ପୂର୍ବକାଳର କଥା, ବିଭିନ୍ନ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଶରଣ ନେଇଥିବା ମହାର୍ଷିମାନେ ବସି, ଏକାଠି ହୋଇ ଧାର୍ମିକ ଆଲୋଚନାରେ ଲିନ ହେଲେ । ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଅଲୋଚନା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଥିବା ସେଇ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ପୁରାଣ ଜ୍ଞାନୀ ହର୍ଷଣା, ଯାହାକୁ ସୂତ ରୋମହର୍ଷଣା କୁହାଯାଏ, ସେଠି ବସିଥିଲେ । ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ, “ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଆମେ ସମସ୍ତ ପୁରାଣ ଓ ତାହାର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ । ଏହି ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟଟିକୁ ଆମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୁହନ୍ତୁ । ଅୟୋଧ୍ୟା — ଯେଉଁ ସଦା ପବିତ୍ର ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପ୍ରିୟ ନଗରୀ — ସେଠା କେମିତି ? ତାହାର ରୂପ କଣ, ସେଠାରେ କିଏମାନେ ରାଜ କରନ୍ତି? ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ସେବା କଲେ କେଉଁଠି ଫଳ ମିଳେ? ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ କେଉଁ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ? ଆପଣ ଏହି ସବୁ କଥା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଏ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଜାଣନ୍ତି । ସମସ୍ତ ପୁରାତନ କଥା, ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଆପଣ ଅସଲ ରୂପରେ ଜାଣନ୍ତି ।” ଏପରି ଅନୁରୋଧ ପରେ, ସମସ୍ତେ ରୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ । ସେ ଉତ୍ତମ ବିଦ୍ୱାନ୍, ବ୍ୟାସଙ୍କର ଶିଷ୍ୟ, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ପ୍ରମୁଖ ଜ୍ଞାତା, ଶାନ୍ତ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହୀତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ବିସ୍ତୃତ ତେଜସ୍ୱୀ । ସେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ, “ଓମ୍, ଅସୀମ ତେଜ ଥିବା ପୂଜ୍ୟ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ମୁଁ ନମସ୍କାର କରେ ।” ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ତାଙ୍କର ଶିଷ୍ୟମାନେ ଦ୍ରୁଢ଼ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣିବାକୁ ବସିଲେ । ଯେଉଁ କଥା ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଥିଲା, ତାହା ନାରଦ ଶୁଣିଥିଲେ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କଠାରୁ, ଏହି ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱଟିକୁ କୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱୈପାୟନ ବ୍ୟାସଙ୍କଠାରୁ ମୁଁ ପାଇଛି । ମୁଁ ପରମାତ୍ମା, କମଳନୟନ ରାମଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ । ଏହି ଅୟୋଧ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଦ୍ଧ, ଅଧର୍ମୀମାନେ ଯାହାକୁ ସହଜରେ ପାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ସରୟୂ ନଦୀ କୂଳରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦିବ୍ୟ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର । ଏଠାରେ ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସେନାର ଅଧିକ୍ୟ, ଅପାର ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ । ସମସ୍ତ ଅଞ୍ଚଳ ସୁନିୟୋଜିତ ଚାରିଖଣ୍ଡରେ ବିଭକ୍ତ । ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମ ଫୁଲର ରୂପରେ ଆକର୍ଷଣୀୟ ପୋଖରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ । ଭୀଣା, ବାଂଶୀ, ମୃଦଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ଧ୍ୱନିରେ ମହିମା ପ୍ରାପ୍ତ, ଶାଳ, ତାଳ, ନଡିଆ, କଠଳ, ଆମଳକ ଗଛରେ ଭରିଆ । ଏପରି ଆମ୍ବ, ବେଲ, ଅଶୋକ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ମଧୁର ଶୋଭା । ମାଲତୀ, ଯାତି, ବକୁଳ, ପାଟଳୀ, ନାଗ, ଚମ୍ପକ ଗଛର ମହକ ରହିଛି । ନିମ୍ବ, ଜମ୍ବିର, କଦଳୀ, ମାତୁଳିଙ୍ଗ ଓ ବଡ଼ ଫଳର ଗଛ ଦେଖାଯାଏ । ଏଠାରେ ଦେବତା ସମ ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ରହନ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି ସମାନ କବି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଛନ୍ତି । ଉଚ୍ଚୈଃଶ୍ରବା ଘୋଡ଼ା, ଦିଗ୍ପାଳ ହାତୀ ଭଳି ପଶୁ ଏଠି ଅଛନ୍ତି । ଏହି ସରୟୂ ତଟରେ ସୂର୍ୟବଂଶୀ ରାଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି । ଏହି ପବିତ୍ର ତଟରେ ମଧୁର ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି । ଧର୍ମର ମୂଳ ଏହି ସ୍ଥାନ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜଳର ସ୍ରୋତ ଏଠି ହେଉଛି । ଏହି ସରୟୂର ଦକ୍ଷିଣ ପାଦ ଅଂଗୁଳିରୁ ହରିଙ୍କ ନଦୀ ଜହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି । ଏହି ଦୁଇ ନଦୀ—ସରୟୂ ଓ ଗଙ୍ଗା—ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଭାବରେ ବିଶ୍ୱସିତ । ଏହି ସମୟରେ କୁମ୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରୁ ଆସି, ନିୟମ ଅନୁସାରେ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କଲେ । ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ନିୟମିତ ଉପାୟରେ ପୂଜା କଲେ । ଏପରି ଭାବେ, ସେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରି, ଏହି ପୁଣ୍ୟସ୍ଥାନର ମହିମା ଦେଖି ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ।