जलरूपेण ब्रह्मैव सरयूर्मोक्षदा सदा
पाण्याच्या रूपात सरयू हीच ब्रह्म आहे आणि ती नेहमी मोक्ष देते.
पशुपक्षिमृगाश्चैव ये चान्ये पापयोनयः
गायी, पक्षी, वन्य प्राणी आणि इतर सर्व पापयुक्त जन्माचे जीव—
इत्युक्त्वा विरते तस्मिन्मुनौ कलशजन्मनि
असं सांगून, त्या कळसातून जन्मलेल्या ऋषींनी मौन धारण केलं—
दुर्लभा सर्वजन्तूनां कथा विस्तरतः क्रमात्
ही कथा सर्व जीवांना सविस्तर आणि क्रमाने ऐकायला फारच दुर्मिळ आहे.
इदानीं श्रोतुमिच्छामि क्षेत्रस्थानं यथाविधि
आता मला योग्य क्रमाने तीर्थक्षेत्रांबद्दल ऐकायचं आहे.
फलं ब्रूहि क्रमेणैव विस्तरात्पृच्छतो मम 2.8.10.
माझ्या विचारण्यावर, कृपया सविस्तर आणि क्रमाने त्या फळांची माहिती सांग.
यथा श्रुत्वा क्रमेणैव यात्रां विश्वविदां वर
जसा जगाचा खरा अर्थ जाणणाऱ्यांच्या यात्रा नीट ऐकून घेतली जाते,
अयोध्यां सप्ततीर्थानां यथावदनुपूर्वशः
तसंच अयोध्या आणि सत्तर पवित्र तीरथांची यात्रा योग्य क्रमाने व योग्य पद्धतीने केली जाते.
मनोवाक्कायशुद्धेन निर्दोषेणांतरात्मना यः करोति विधिं सम्यक्स तीर्थफलमश्नुते
जो कोणी मन, वाणी आणि शरीर शुद्ध ठेवून, अंतःकरण निर्मळ ठेवून, विधी नीट पार पाडतो, तो तीरथयात्रेचं पूर्ण फळ मिळवतो.
येषु स्नातवतां नॄणां विशुद्धिर्मनसो भवेत्
ज्या ठिकाणी स्नान केल्यावर माणसाचं मन शुद्ध होतं,
अगस्त्य उवाच शृणु तीर्थानि गदतो मानसानि ममानघ
अगस्त्य म्हणाले: अरे पापरहित, माझ्याकडून मनाने केलेल्या तीरथांची माहिती ऐक.
सत्यतीर्थं क्षमातीर्थं तीर्थमिंद्रियनिग्रहः
सत्य हे तीरथ आहे, क्षमा हे तीरथ आहे, आणि इंद्रिय संयम हेही तीरथ आहे.
ज्ञानतीर्थं तपस्तीर्थं कथितं तीर्थसप्तकम्
ज्ञान हे तीरथ आहे, तप हे तीरथ आहे — अशा सात तीरथांची मांडणी केली आहे.
न तोयपूतदेहस्य स्नानमित्यभिधीयते भौमानामपि तीर्थानां पुण्यत्वे कारणं शृणु
फक्त पाण्याने शरीर शुद्ध केल्याने स्नान म्हणता येत नाही; पृथ्वीवरील तीरथांना पुण्य का मिळतं, ते ऐक.
यथा शरीरस्योद्देशाः केचिन्मध्योत्तमाः स्मृताः
जसं शरीराच्या काही भागांना मध्यम किंवा उत्तम मानलं जातं,
तस्माद्भौमेषु तीर्थेषु मानसेषु च संवसेत् 2.8.10.
म्हणूनच पृथ्वीवरील तीरथांमध्ये आणि मनाने केलेल्या तीरथांमध्ये राहावं.
तस्मात्त्वमपि विप्रेंद्र विशुद्धेनांतरात्मना तं तु वक्ष्यामि विप्रेंद्र तीर्थयात्राविधिं क्रमात्
म्हणून, ब्राह्मणश्रेष्ठा, तूही अंतःकरण शुद्ध ठेवून — मी तुला तीरथयात्रेची पद्धत क्रमाने सांगतो.
जायन्ते च जलेष्वेव म्रियंते च जलौकसः
पाण्यातच जीव जन्म घेतात आणि पाण्यातच मरतात.
विषयेष्वनिशं रागो मनसो मल उच्यते
सदैव विषयांमध्ये आसक्त राहणं, हे मनाचं मलिनपण मानलं जातं.
चित्तमन्तर्गतं दुष्टं तीर्थस्नानं न शुध्यति
मनातच दोष असेल, तर तीरथस्नानाने शुद्धी होत नाही.
दानमिज्या तपः शौचं तीर्थसेवा श्रुतिस्तथा
दान, यज्ञ, तप, शुद्धता, तीरथांची सेवा आणि शास्त्राचा अभ्यास —
निगृहीतेंद्रियग्रामो यत्रैव वसते नरः
जिथे माणूस आपली इंद्रिये संयमित ठेवून राहतो,
एतत्ते कथितं विप्र मानसं तीर्थलक्षणम्
असा, ब्राह्मण, मी तुला मनाने केलेल्या तीरथाचं स्वरूप सांगितलं.
प्रातरुत्थाय मतिमान्संगमे स्नानमाचरेत्
सकाळी लवकर उठून, बुद्धिमान माणसाने संगमावर स्नान करावं.
चक्रतीर्थे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा चक्रहरिं विभुम्
चक्रतीर्थावर स्नान केल्यावर, मनुष्याला चक्रधारी सर्वव्यापी हरि भगवानांचे दर्शन होते.
एकादश्यामेकादश्यामियं यात्रा शुभावहा 2.8.10.
एकादशीच्या दिवशी ही यात्रा शुभ फल देणारी असते.
विधाय नित्यजं कर्म अयोध्यां च विलोकयेत्
नित्यकर्मे करून झाल्यावर, अयोध्येचेही दर्शन घ्यावे.
बंदीं च शीतलां चैव वटुकं च विलोकयेत्
बंदी, शीतला आणि वटुक यांचेही दर्शन घ्यावे.
पिण्डारकं ततो दृष्ट्वा ततो भैरवदर्शनम्
त्यानंतर पिंडारकाचे दर्शन घेऊन, मग भैरवाचेही दर्शन घ्यावे.
अंगारकचतुर्थ्यां तु पूर्वोक्ता देवता अपि
अंगारक चतुर्थीच्या दिवशी, पूर्वी सांगितलेल्या देवतांचेही दर्शन घ्यावे.