श्रीरुद्रउवाच शृणु गुहेश्वरं लिंगं द्वितीयं पापनाशनम्
श्रीरुद्र म्हणाले: आता गुहेश्वर या दुसऱ्या पापनाशक लिंगाबद्दल ऐक.
पुरा राथंतरे कल्पे देवदारुवने शुभे योगाभ्यासरतो नित्यं शांतिदांतिसमास्थितिः
पूर्वी, रथंतर कल्पात, शुभ देवदारू वनात, एकजण नेहमी योगाभ्यासात मग्न होता आणि शांतता व संयम यांत स्थिर होता.
सिद्धिकामस्तपस्तेपे कथं सिद्धो भवाम्यहम्
सिद्धी मिळावी म्हणून त्याने कठोर तप केले आणि 'मी कसा सिद्ध होऊ?' असा विचार केला.
इति संचिंत्य हृदये प्रारब्धं तप उत्तमम्
असा विचार करून त्याने मनापासून श्रेष्ठ तप सुरू केले.
कस्मिंश्चिदथ काले तु विद्धस्य पर्वतात्मजे
नंतर काही काळाने पर्वतराजाच्या कन्येला काही त्रास झाला.
स च दृष्ट्वा तदाश्चर्यं विस्मयं परमं गतः
आणि ते अद्भुत दृश्य पाहून तो माणूस अत्यंत आश्चर्यचकित झाला.
अहो तपःप्रभावोऽयं प्राप्ता सिद्धिर्मयाद्य वै
अहो, तपस्येची ही किती मोठी शक्ती! आज मला खऱ्या अर्थाने यश मिळालं.
शरीरं कुत्सितं चेदं मलमूत्रेण संयुतम् हर्षेण महता युक्तः स ननर्त्त द्विजस्तथा
हे शरीर जरी अपवित्र आणि घाण-मूत्रानं भरलेलं असलं, तरी मोठ्या आनंदानं भारावून तो ब्राह्मण नाचू लागला.
एतस्मिन्नृत्यति विप्रे जगत्स्थावर जंगमम्
त्या ब्राह्मणाच्या नृत्यावर साऱ्या जगातली स्थावर-जंगम सृष्टीही नाचू लागली.
न स्वाध्यायो वषट्कारः कर्मकांडो न च क्वचित् ।। 5.2.2.
कुठेही वेदपठण, वषट् उच्चार किंवा कर्मकांड होत नव्हतं.
एतस्मिन्नंतरे देवा ब्रह्मविष्णु पुरःसराः
तेव्हाच ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्या पुढाकाराने सर्व देवता
ऋषौ मंकणके देव नृत्यति नृत्यति सर्वतः
मंकणक ऋषी सर्वत्र नाचत असल्याचं पाहिलं.
चलिताः पर्वताः स्थानात्क्षुभिता मेघपंक्तयः
पर्वत आपल्या जागेवरून हलले आणि ढगांच्या रांगा अस्वस्थ झाल्या.
स्रोतोमात्रा महानद्यो ग्रहा उन्मार्गतः स्थिताः
मोठ्या नद्या केवळ लहान धारांमध्ये वाहू लागल्या आणि ग्रह आपला मार्ग सोडून गेले.
त्रैलोक्यं व्याकुलीभूतं यावन्नायाति संक्षयम्
तीनही लोकं गोंधळून गेली, जणू काही सर्वनाशच होणार आहे.
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा त्रिदशानां यशस्विनि
त्या तेजस्वी देवतांची ही वचने ऐकून,
द्विजरूपं समास्थाय मया पृष्टो द्विजोत्तमः
मी ब्राह्मणाचं रूप घेऊन त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला विचारलं.
विरुद्धमृषिधर्माणां कामरागेण नर्त्तनम्
कामवासनेने नृत्य करणं हे ऋषींच्या आचारधर्माला विरोधी आहे.
ब्राह्मणस्य तपो भ्रंशः सदाचारस्य सत्तम
हे सत्पुरुषा, ब्राह्मणाचं तप आणि सदाचार याचं हे मोठं पतन आहे.
अतएव हि मे नृत्यं सिद्धोऽहं नात्र संशयः ।। 5.2.2.
म्हणूनच, माझ्या या नृत्यामुळेच मी सिद्ध झालो आहे—यात काहीच शंका नाही.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा हासोऽतीव मया कृतः
त्याचं ते बोलणं ऐकून मला फार हसू आलं.
ततो विनिर्गतं भस्म तत्क्षणाद्धिमपांडुरम्
त्या क्षणीच तिथे बर्फासारखं पांढरं राख प्रकट झाली.
पश्य मेंऽगुष्ठतो ब्रह्मन्भूरि भस्म विनिर्गतम्
बघा ब्राह्मण, माझ्या अंगठ्यातून किती राख बाहेर आली आहे.
तद्दृष्ट्वा महदाश्चर्यं लज्जितो द्विजसत्तमः
ते अद्भुत दृश्य पाहून तो श्रेष्ठ ब्राह्मण लाजला.
अब्रवीत्प्रांजलिर्भूत्वा विस्मितेनांतरात्मना
त्याने दोन्ही हात जोडून, अंतःकरणातून आश्चर्य वाटत असताना बोलला.
नान्यस्य विद्यते शक्ति रीदृशी भुवनत्रये
या तिन्ही लोकांत अशी शक्ती दुसऱ्या कोणाजवळ नाही.
तपःक्षयकरं कर्म विरुद्धं नर्त्तनं सताम् तद्गतं सहसा देव मदीयं नर्त्तनेन सु
सज्जनांसाठी, तपश्चर्येला विरोध करणारे आणि ती कमी करणारे नृत्य वर्ज्य आहे; तरीही, हे देव, माझ्या या अचानक झालेल्या नृत्यामुळे—
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मयोक्तो द्विजसत्तमः
त्याची ती वचने ऐकून, मी त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला उत्तर दिले.
ज्ञानेनानेन विप्रेंद्र कं ते कामं करोम्यहम्
या ज्ञानाने, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तुझे कोणतेही इच्छित मी पूर्ण करू का?
ऋषिरुवाच यदि देव प्रसन्नस्त्वं शरणागतवत्सल 5.2.2.
ऋषी म्हणाले: हे देव, जर तू प्रसन्न असशील आणि शरण आलेल्यांवर दयाळू असशील—