तस्मिन्युगसहस्रे तु पूर्णे वै द्विजसत्तम 5.1.48.
हे द्विजश्रेष्ठ, जेव्हा त्या हजार युगांचा काळ पूर्ण होतो,
युगानि सप्ततिं तानि साग्राणि कथितानि ते
ती सत्तर युगे आणि त्यातील अपूर्ण भाग तुला सांगितली आहेत.
चतुर्दशैते मनवः कथिताः कीर्तिवर्धनाः
ही चौदा कीर्तिवर्धक मनु तुला सांगितले आहेत.
प्रजानां पतयो व्यास धन्यमेषां प्रकीर्त नम्
हे व्यास, हे सर्व प्रजांचे अधिपती असून, त्यांचे भाग्य सर्वत्र गातले जाते.
मन्वंतरेषु संहाराः संहारांतेषु संभवाः । न शक्यमंतस्तेषां वै वक्तुं वर्षशतैरपि
मन्वंतरांच्या मध्ये संहार होतात आणि त्या संहाराच्या शेवटी नव्या सृष्टी निर्माण होतात; हे सर्व शेकडो वर्षे जरी सांगितले तरी पूर्णपणे सांगता येत नाही.
विसर्गश्च प्रजानां वै संहारस्य च भारत
हे भारत, प्रजांची उत्पत्ती आणि त्यांचा संहार,
यत्र तिष्ठंति वै देवाः सर्वे सप्तर्षिभिः सह
जिथे सर्व देवता आणि सप्तर्षी एकत्र वास करतात,
पूर्णे युगसहस्रे तु कल्पो निःशेष उच्यते
जेव्हा हजार युगे पूर्ण होतात, तेव्हा त्याला पूर्ण कल्प म्हणतात.
ब्रह्माणमग्रतः कृत्वा सहादित्यैर्गणैर्द्विज
ब्रह्माला आणि आदित्यांसह सर्व गणांना पुढे ठेवून, हे द्विज,
स स्रष्टा सर्वभूतानां कल्पांते तु पुनःपुनः
तोच सर्व भूतांचा स्रष्टा असून, प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी तो पुन्हा पुन्हा सृष्टी करतो.
स एव विद्यते व्यास महेशा सह संयुतः 5.1.48.
तोच एकटा, हे व्यास, महेशांसह एकरूप राहतो.
प्रलयो न बाधते व्यास महाकालवनोत्तमे
हे व्यास, महाकालाच्या उत्तम वनात असणाऱ्यांना प्रलय त्रास देत नाही.
निरामया निरातंका निर्विकारा युगेयुगे
ते रोगरहित, चिंता नसलेले आणि प्रत्येक युगात बदल न होणारे असतात.
अत्रैव च वने रम्ये ब्रह्मा लोकपितामहः
याच रम्य वनात ब्रह्मा, लोकांचे पितामह, वास करतो.
मरीचिः कश्यपो रुद्रो येऽन्ये भृग्वादयस्तथा
मारीचि, कश्यप, रुद्र आणि भृगु व इतरही येथे आहेत.
एवमादौ पुरा व्यास कल्पं कल्पायते तदा
अशा प्रकारे, प्रारंभी, हे व्यास, कल्पाची स्थापना होते.
कल्पभेदाः समाख्याता महाकालवने शुभे
महाकालाच्या शुभ वनात कल्पांचे भेद सांगितले गेले आहेत.
तावंति योगलिंगानि वने तिष्ठन्ति सत्तम
एवढी योगाची चिन्हे, हे श्रेष्ठ, या वनात आहेत.
पुनःपुनर्भविष्यंति पुरी ह्येषाऽचला स्मृता
ही नगरी पुन्हा पुन्हा निर्माण होईल; खरं तर तिला अचल असं मानलं जातं.
प्रतिकल्पेति विख्याता भुवि व्यास भविष्यति
हे व्यास, पृथ्वीवर ती 'प्रतिकल्प' या नावाने प्रसिद्ध होईल.
जपं होमं तथा श्राद्धं पितॄनुद्दिश्य देवताः 5.1.48.
मंत्रजप, होम आणि पितरांसाठी व देवतांसाठी केलेली श्राद्धकर्मे—
प्रतिकल्पामनुप्राप्य दृष्ट्वा देवं महेश्वरम्
प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला, जेव्हा लोक या नगरीत येतात आणि महादेवाचं दर्शन घेतात—
प्रसंगतो रजः क्लांतः शिप्रांभसि च मानवाः
संसाराच्या धुळीत दमलेले लोक शिप्रा नदीच्या पाण्यात प्रवेश करतात.
मन्वंतरसहस्रेषु काशिवासेषु यत्फलम्
हजारो मन्वंतरं काशीमध्ये राहून जे फळ मिळतं—
प्रतिकल्पे च कल्पांते सैवासीच्च पुरी शुभा
प्रत्येक कल्पाच्या शेवटी आणि कल्पाच्या समाप्तीला, ती पवित्र नगरी तशीच राहते.
ये चैतस्य महाभागाः प्रीतिं कुर्वंति मानवाः
जे लोक या ठिकाणी प्रेम आणि भक्ती ठेवतात, ते खरोखरच भाग्यवान आहेत.
यः शृणोति कथां पुण्यां प्रतिकल्पोद्भवां शुभाम्
जो कोणी या पवित्र आणि शुभ प्रतिकल्पकथेला ऐकतो—
युगेयुगे यथा जाता तथा ख्याता मयाऽनघ
प्रत्येक युगात जशी ही कथा घडली, तशीच मी तुला सांगितली आहे, हे निष्पापा.
शिप्रायाश्च कथां पुण्यां पवित्रां पापहारिणीम्
शिप्रा नदीची पवित्र आणि पाप नष्ट करणारी कथा मी सांगितली आहे.
सुन्दरं कुंडमाख्यातं पिशाचमोचनं तथा
सुंदर कुंड आणि पिशाच्चमुक्तीचं स्थानही मी वर्णन केलं आहे.