इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पञ्चम आवंत्यखण्डेऽवन्तीक्षेत्र माहात्म्ये विशालाभिधानकथनंनाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीस्कांद महापुराणाच्या एक्याऐंशी हजार श्लोकांच्या संहितेतील पाचव्या अवंतीखंडातील अवंतीक्षेत्र माहात्म्याच्या 'विशाळा' नावाच्या कथनाचा सत्तेचाळीसावा अध्याय संपला.
मया व्यासमुखात्प्राप्ता कल्पभेदे कथा शुभा
माझ्या कडून व्यासांच्या तोंडून मिळालेली ही शुभ कथा कल्पपर्यंतची आहे.
गुह्याद्गुह्यतरा श्रेष्ठा न देया यस्य कस्यचित्
ही कथा अत्यंत गुप्त, गुप्ताहूनही श्रेष्ठ आहे; ती कुणालाही देऊ नये.
एषा पुण्यतमा व्यास कथा पापहरा परा
ही व्यासांची सर्वात पुण्यदायी, श्रेष्ठ आणि पाप दूर करणारी कथा आहे.
प्रमाणं कल्पपर्यंतं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः
ब्रह्मदेवाचा कल्पपर्यंत या कथेला प्रमाण आहे.
यावत्संख्या परिमिता तावती शृणु सत्तम
जितकी संख्या मर्यादित आहे, तितकीच आहे; हे ऐक, उत्तम पुरुषा.
तामुपादाय गणनां शृणु संख्या द्विजोत्तम
ती गणना घेऊन, त्या संख्येचे ऐक, श्रेष्ठ द्विजा.
त्रिंशत्कला मुहूर्तस्तु त्रिंशता तैर्मनीषिणः
एका मुहूर्तात तीस कला असतात, असे ज्ञानी लोक सांगतात.
रविर्गतिविशेषेण सन्ध्यायां याति नित्यशः
सूर्याच्या विशेष गतीमुळे, तो नेहमी संध्याकाळी प्रवेश करतो.
पक्षौ मासा ऋतुश्चाब्दमयने च प्रकीर्तिते
पंधरवडे, महिने, ऋतू आणि अयन असे सांगितले आहेत.
यावत्संख्या समाख्याता आयुरंतश्च तादृशः 5.1.48.
संख्या सांगितली गेली आहे; आयुष्यही तसेच असते.
पक्षौ द्वौ तौ कृतौ मासौ मासौ द्वावृतुरुच्यते
दोन पंधरवडे मिळून महिना होतो, आणि दोन महिने मिळून ऋतू होतो असे म्हणतात.
दक्षिणं चोत्तरं चैव संख्यातत्त्वविशारदैः
दक्षिण आणि उत्तर मार्गाची मोजणी जाणणाऱ्या जाणकारांनी सांगितली आहे.
पितॄणां तदहोरात्रमिति कालविदो विदुः
पूर्वजांसाठी तोच दिवस आणि रात्र असे काळाचे जाणकार सांगतात.
कृष्णपक्षे त्विह श्राद्धं पितॄणां वर्तते द्विज
इथे कृष्णपक्षात पूर्वजांसाठी श्राद्ध केले जाते, हे द्विजा.
देवानां तदहोरात्रं दिवा चैवोत्तरायणम्
देवतांसाठी तोच दिवस आणि रात्र म्हणजे दिवस आणि उत्तरायण काळ असतो.
दिव्यमब्दं शतगुणं दिव्यमब्दसहस्रकम्
एक दिव्य वर्ष हे शंभरपट मोठं असतं, आणि हजार दिव्य वर्षे तसंच.
अहोरात्रं दशगुणं मानवः पक्ष उच्यते
दहा पट दिवस-रात्र म्हणजे माणसांसाठी एक पंधरवडा असतो.
ऋतुर्मनूनां संप्रोक्तः प्राज्ञैस्तत्त्वार्थदर्शिभिः
माणसांसाठी ऋतू असा ज्ञानी आणि तत्त्व जाणणाऱ्यांनी सांगितला आहे.
चत्वार्येव सहस्राणि वर्षाणां तु कृतं युगम्
कृतयुग चार हजार वर्षांचं असतं.
त्रीणि वर्षसहस्राणि त्रेता तत्परिमाणतः 5.1.48.
त्रेतायुगाचं माप तीन हजार वर्षांचं आहे.
तथा वर्षसहस्रे द्वे द्वापरं परिकीर्तितम् ।। तस्य च द्विशती संध्या संध्यांशश्च तथा। परः
द्वापरयुग दोन हजार वर्षांचं मानलं जातं; त्याची संध्या आणि संध्यांश प्रत्येकी दोनशे वर्षांची असतात.
कलिर्वर्षसहस्रं तु संख्या चोक्ता मनीषिभिः
कलियुग एक हजार वर्षांचं आहे, अशी मोजणी ज्ञानी लोकांनी सांगितली आहे.
( ४८०० कृतं, ३६०० त्रेता, २४०० द्वापरम्, १२०० कलिः) एषा द्वादशसाहस्री युगसंख्या प्रकीर्तिता
कृतयुग चार हजार, त्रेतायुग तीन हजार, द्वापरयुग दोन हजार चारशे, आणि कलियुग एक हजार दोनशे — अशी बारा हजारांची युगांची मोजणी सांगितली आहे.
ससर्ज स पुनस्तात जगत्सर्वमिदं ततः
मग त्याने पुन्हा हे सगळं जग निर्माण केलं, प्रिय.
युगं तदेकसप्तत्या गुणितं द्विजसत्तम
हे युग एक्काहत्तरने गुणिले जाते, हे श्रेष्ठ द्विजा.
अयनं चापि तत्प्रोक्तं द्वेऽयने दक्षिणोत्तरे
सूर्याचा मार्ग दोन प्रकारचा सांगितला आहे — दक्षिणायन आणि उत्तरायण.
ततोऽपरो मनुः कालमेतावन्तं भवेत्पुनः
मग दुसरा मनु येतो आणि तोच काळ पुन्हा घडतो.
तदैव चायनं प्रोक्तं मुनिना तत्त्वदर्शिना
त्याच वेळी, तत्त्व जाणणाऱ्या ऋषीने मार्ग सांगितला आहे.
सहस्रयुगपर्यंतं सा निशा प्रोच्यते बुधैः
हजार युगांपर्यंतची ती रात्र असे ज्ञानी लोक म्हणतात.