तस्य तद्वचनं श्रुत्वा अत्रिर्वचनमब्रवीत् वयं तपस्विनो भूत्वा तीर्थयात्राकृतोद्यमाः
ती वचने ऐकून अत्री म्हणाले, 'आम्ही आता तपस्वी झालो आहोत आणि तीर्थयात्रेला निघालो आहोत.'
पोषयामि सदा तांस्तु एतन्मे हृदि संस्थितम्
मी नेहमी त्यांचे पालनपोषण करतो; हे माझ्या मनात ठाम आहे.
यद्युष्मदर्थं क्रियते पापं तत्कस्य कथ्यताम्
तुमच्यासाठी पाप केले तर ते कुणाचे होते, सांगा.
यदि ते कथयंति स्म मा मृषा प्राणिनो वधीः
ते बोलले तर खोटे बोलू नयेत; जिवंत प्राण्यांचा वध करू नकोस.
युष्माकं वचसा मेऽद्य प्रतिबोधः प्रवर्तते
आज तुमच्या शब्दांमुळे मला समज येते.
गत्वा पृच्छामि तान्सर्वान्कस्य भावश्च कीदृशः
मी जाऊन सर्वांना विचारतो, त्यांचा स्वभाव कसा आहे ते जाणून घेतो.
इत्युक्त्वा ताञ्जगामाशु पितरं स्वमुवाच ह
असं म्हणून तो लगेच आपल्या वडिलांकडे गेला आणि त्यांना म्हणाला.
सुमहद्दृश्यते पापं कस्य तत्कथ्यतां मम
खूप मोठं पाप दिसतंय—हे कुणाचं आहे? मला ते सांग.
त्वं जानासि यत्कुरुषे कृतं भाव्यं पुनस्त्वया
तुला काय केलं आहे ते माहित आहे; जे घडलंय ते पुन्हा तुझ्याच हातून व्हायला हवं.
तयाप्युक्तं न मे पापं पापमेतत्तवैव हि 5.1.24.
तीही म्हणाली, 'हे पाप माझं नाही; खरं तर हे फक्त तुझंच पाप आहे.'
तज्ज्ञात्वा हृदयं तेषां चेष्टितं चैव तत्त्वतः
त्यांच्या मनात काय आहे आणि त्यांनी नेमकं काय केलं, हे जाणून,
क्षिप्त्वाथ लगुडं कृष्णं येन वै जंतवो हताः
मग ज्याने अनेक जीव मारले, तो काळा दांडा खाली ठेवला,
प्रणम्य दंडपातेन ततो वचनमव्रवीत्
मग तो पूर्णपणे वाकून नमस्कार करून म्हणाला,
सर्वैस्तैः परिमुक्तौऽहं भवतां शरणं गतः
त्यांनी मला सर्वांनी मुक्त केलं; आता मी तुमच्या आश्रयाला आलो आहे.
एवं तं वादिनं दृष्ट्वा ऋषयोऽत्रिमथाब्रुवन्
तो असं बोलताना पाहून, ऋषींनी अत्रीला म्हणालं,
भवताऽयमनुग्राह्यः शिष्यो भवतु ते मुने
मुनिवर, याला तू स्वीकार; हा तुझा शिष्य होऊ दे.
अनेन ध्यानयोगेन महामंत्रजपेन च संस्थितो वृक्ष मूले त्वं परा सिद्धिं गमिष्यसि
या ध्यानयोगाने आणि मोठ्या मंत्राच्या जपाने, झाडाच्या मुळाशी बसून, तू श्रेष्ठ सिद्धी मिळवशील.
इत्युक्त्वा ते ययुः सर्वे संकामं सोऽपि तत्र वै
असं म्हणून ते सर्व जिथे हवे तिथे गेले आणि तोही तिथेच राहिला.
तस्योपर्यभवत्तत्र वल्मीकोऽविचलस्य च
तो हलला नाही म्हणून त्याच्या अंगावर तिथेच एक वाळवीचा डोंगर तयार झाला.
उदीरितं ध्वनिं तेन वल्मीके विस्मयान्विताः 5.1.24.
त्या वाळवीच्या डोंगरातून त्याने एक आवाज काढला आणि सर्वजण आश्चर्यचकित झाले.
तं दृष्ट्वोत्थापयामासुर्मुनयो नयसंयुतम्
त्याला पाहून, ज्ञानी ऋषींनी त्याला उठवलं.
तान्प्राह प्रणतो भूत्वा तपसा दीप्ततेजसः
त्यांनी नमस्कार करून, तपाच्या तेजाने उजळलेल्या त्या ऋषींना तो म्हणाला,
दीनोऽहमुद्धृतः सर्वैर्मग्नोऽहं पापकर्दमे
मी फार दुःखी होतो, तुम्ही सर्वांनी मला वर काढलं; मी पापाच्या चिखलात बुडालो होतो.
वल्मीकेऽस्मिन्स्थितः पुत्र यतस्त्वमेकचित्ततः
मुला, तू एकचित्ताने या वाळवीच्या डोंगरात राहिलास म्हणून—
इत्युक्त्वा मुनयो जग्मुः स्वां दिशां तपसान्विताः कुशस्थल्यामथागम्य समाराध्य महेश्वरम्
असं सांगून, ते सर्व ऋषी आपापल्या दिशांना निघून गेले आणि कुशस्थळीला जाऊन त्यांनी महादेवाची भक्तीपूर्वक पूजा केली.
तस्मात्कवित्वमासाद्य चक्रे काव्यं मनोरमम्
त्यांच्याकडून काव्याची प्रेरणा मिळवून, त्याने मनाला आनंद देणारे सुंदर काव्य रचले.
ततः प्रभृति देवेशो वाल्मीकेश्वरसंज्ञकः
त्या वेळेपासून देवांचा देव 'वाल्मीकेश्वर' या नावाने ओळखला जाऊ लागला.
इति ते कथितं लिंगं वाल्मीकेश्वरमुत्तमम्
अशी ही उत्तम वाल्मीकेश्वर लिंगाची कथा तुला सांगितली.
प्रणिपत्य ततो भक्त्या रुद्रलोके महीयते
मग भक्तीभावाने नमस्कार केल्यावर, तो रुद्रलोकात सन्मानित होतो.
भीमेश्वरं नरो दृष्ट्वा भक्त्या संपूज्य यत्नतः
भीमेश्वराचे दर्शन घेऊन, मनुष्य भक्तीने आणि काळजीपूर्वक त्याची पूजा करतो.